वांछित मन्त्र चुनें
427 बार पढ़ा गया

त्वाम॑ग्ने॒ मानु॑षीरीळते॒ विशो॑ होत्रा॒विदं॒ विवि॑चिं रत्न॒धात॑मम्। गुहा॒ सन्तं॑ सुभग वि॒श्वद॑र्शतं तुविष्व॒णसं॑ सु॒यजं॑ घृत॒श्रिय॑म् ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvām agne mānuṣīr īḻate viśo hotrāvidaṁ viviciṁ ratnadhātamam | guhā santaṁ subhaga viśvadarśataṁ tuviṣvaṇasaṁ suyajaṁ ghṛtaśriyam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वाम्। अ॒ग्ने॒। मानु॑षीः। ई॒ळ॒ते॒। विशः॑। हो॒त्राऽविद॑म्। विवि॑चिम्। र॒त्न॒ऽधात॑मम्। गुहा॑। सन्त॑म्। सु॒ऽभ॒ग॒। वि॒श्वऽद॑र्शतम्। तु॒वि॒ऽस्व॒नस॑म्। सु॒ऽयज॑म्। घृ॒त॒ऽश्रिय॑म् ॥३॥

427 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:8» मन्त्र:3 | अष्टक:3» अध्याय:8» वर्ग:26» मन्त्र:3 | मण्डल:5» अनुवाक:1» मन्त्र:3


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (सुभग) सुन्दर ऐश्वर्य्य से युक्त (अग्ने) अग्नि के सदृश वर्त्तमान ! (मानुषीः) मनुष्यसम्बन्धिनी (विशः) प्रजायें जिस (होत्राविदम्) हवनों के गुणों को जाननेवाले (विविचिम्) विवेचक विभाग करने (रत्नधातमम्) रत्नों के अतीव धारण करने (विश्वदर्शतम्) संसार के प्रकाश करने और (तुविष्वणसम्) बहुतों की सेवा करनेवाले (सुयजम्) उत्तम प्रकार यज्ञ करते जिससे उस (घृतश्रियम्) घृत का आश्रय करते वा घृत से शोभते हुए (गुहा) अन्तःकरण में (सन्तम्) अभिव्याप्त होकर स्थित (त्वाम्) आपको (ईळते) गुणों से प्रकाशित करती हैं, उनको हम लोग भी जानें ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! आप लोग जिस बिजुली रूप अग्नि से जीवन और चेतनता होती है, तद्वत् राजा को जान के सुख बढ़ाओ ॥३॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'होत्राविद्-सुयज' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (अग्ने) = परमात्मन्! (त्वाम्) = आपको (मानुषी: विशः) = विचारशील प्रजाएँ (ईडते) = उपासित करती हैं उन आपको जो कि (होत्राविदम्) = शरीर-यज्ञ के संचालक सात होताओं को प्राप्त कराते हैं 'कर्णाविमौ नासिके चक्षणी मुखम्' । (विविचिम्) = हृदयस्थरूपेण इन प्रजाओं के लिये सद्-असद् के विवेचक हैं, कर्त्तव्याकर्त्तव्य का ज्ञान देनेवाले हैं। (रत्नधातमम्) = रसरुधिर आदि रमणीय धातुओं के धारण करनेवाले हैं। [२] (सुभग) = उत्तम ज्ञानैश्वर्यवाले प्रभो! उन आपको ये विचारशील लोग उपासित करते हैं, जो आप (गुहा सन्तम्) = हृदयरूप गुहा के अन्दर निवास करनेवाले हैं। (विश्वदर्शतम्) = सब से दर्शनीय हैं व सबके द्रष्टा हैं। (तुविष्वणसम्) = महान् स्वनोंवाले हैं, हृदयस्थरूपेण सदा धर्माधर्म की प्रेरणा देनेवाले हैं। (सुयजम्) = सब उत्तम चीजों का हमारे साथ मेल करनेवाले हैं और (घृतश्रियम्) = दीप्त ज्ञान की श्रीवाले हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम प्रभु का उपासन करें। प्रभु सब उत्तम चीजों का हमारे साथ मेल करनेवाले हैं।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे सुभगाग्ने ! मानुषीर्विशो यं होत्राविदं विविचिं रत्नधातमं विश्वदर्शतं तुविष्वणसं सुयजं घृतश्रियं गुहा सन्तं त्वामीळते ता वयमपि विजानीयाम ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वाम्) (अग्ने) अग्निरिव वर्त्तमान (मानुषीः) मनुष्यसम्बन्धिन्यः (ईळते) स्तुवन्ति गुणैः प्रकाशितं कुर्वन्ति (विशः) प्रजाः (होत्राविदम्) होत्राणि हवनानि वेत्ति तम् (विविचिम्) विवेचकं विभागकर्त्तारम् (रत्नधातमम्) रत्नानामतिशयेन धर्त्तारम् (गुहा) गुहायामन्तःकरणे (सन्तम्) अभिव्याप्य स्थितम् (सुभग) शोभनैश्वर्य्य (विश्वदर्शतम्) विश्वस्य प्रकाशकम् (तुविष्वणसम्) बहूनां सेवकम् (सुयजम्) सुष्ठु यजन्ति यस्मात्तम् (घृतश्रियम्) यो घृतं श्रयति घृतेन शुम्भमानस्तम् ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! भवन्तो येन विद्युद्रूपेणाग्निना जीवनं चेतनता च जायते तद्वद्राजानं विज्ञाय सुखं वर्धयन्तु ॥३॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, human communities all adore you enshrined in the heart, knower of the yajakas and the delicacies of yajna, discriminator between right and wrong, positive and negative, good and evil, highest treasurehold of the jewels of wealth, gracious and glorious with honour and excellence, light of the universe, loud and bold in universal service, directly accessible in yajna and rising in flames by ghrta.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The householder's duties are mentioned.

अन्वय:

O prosperous householder ! shining like fire, men praise or illuminate you with virtues. You are knower of havan (nonviolent sacrifice) discriminator between good and bad, upholder of gems, illuminer of all, good performer of the yajnas, and eater of ghee (clarified butter) or shining with ghee seated in the cave of heart (as soul) and render service to all. Let us also know well such men.

भावार्थभाषाः - O men! you should know a good king, like you know about the science of energy/electricity, that brings new life and consciousness.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! ज्या विद्युतरूपी अग्नीने जीवन व चेतनता निर्माण होते तसा राजा असतो हे जाणून सुख वाढवा. ॥ ३ ॥