वांछित मन्त्र चुनें
429 बार पढ़ा गया

इ॒मा ब्रह्मा॑णि॒ वर्ध॑ना॒श्विभ्यां॑ सन्तु॒ शंत॑मा। या तक्षा॑म॒ रथाँ॑इ॒वावो॑चाम बृ॒हन्नमः॑ ॥१०॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

imā brahmāṇi vardhanāśvibhyāṁ santu śaṁtamā | yā takṣāma rathām̐ ivāvocāma bṛhan namaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

इ॒मा। ब्रह्मा॑णि। वर्ध॑ना। अ॒श्विऽभ्या॑म्। स॒न्तु॒। शम्ऽत॑मा। या। तक्षा॑म। रथा॑न्ऽइव। अवो॑चाम। बृ॒हत्। नमः॑ ॥१०॥

429 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:73» मन्त्र:10 | अष्टक:4» अध्याय:4» वर्ग:12» मन्त्र:5 | मण्डल:5» अनुवाक:6» मन्त्र:10


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वान् क्या करें, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (अश्विभ्याम्) अन्तरिक्ष और पृथिवी से (या) जो (इमा) ये (वर्धना) वृद्धि को प्राप्त होते जिनसे उन (शन्तमा) अत्यन्त सुखकारक (ब्रह्माणि) धनों या अन्नों का (रथानिव) रथों के समान (तक्षाम) आच्छादन करें, वे आप लोगों के लिये सुखकारक (सन्तु) हों उनसे (बृहत्) बड़े (नमः) सत्कार का हम (अवोचाम) उपदेश करें ॥१०॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है । हे मनुष्यो ! आप जैसे वस्त्र आदि से वाहनों को उढ़ाकर शृङ्गारयुक्त करते हैं, वैसे ही धन और धान्यों को उत्तम प्रकार ग्रहण करके उत्तम प्रकार संस्कारयुक्त करें और शुद्ध अन्न के भोग से बड़े विज्ञान को प्राप्त होकर अन्य जनों को भी इस का उपदेश करें ॥१०॥ इस सूक्त में अन्तरिक्ष पृथिवी और विद्वान् के गुण वर्णन करने से इस सूक्त के अर्थ की इस से पूर्व सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति जाननी चाहिये ॥ यह तिहत्तरवाँ सूक्त और बारहवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभु स्तोत्रोच्चारण

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (इमा) = ये (ब्रह्माणि) = स्तोत्र (अश्विभ्याम्) = प्राणापान के द्वारा (वर्धना सन्तु) = हमारा वर्धन करनेवाले हों और (शन्तमा) [सन्तु] = हमें अधिक से अधिक शान्ति के देनेवाले हों। प्राणसाधना से चित्तवृत्ति निर्मल होती है। हमारा झुकाव प्रभु की ओर होता है। उस समय हमारे जीवन में स्तोत्र अनायास उच्चरित होते हैं। ये हमारी वृद्धि व शान्ति का कारण बनते हैं। [२] ये स्तोत्र वे हैं, (या) = जिन्हें हमने इस प्रकार (तक्षाम) = बनाया है, (इव) = जैसे कि एक रथकार (रथान्) = रथों को बनाता है। इस प्राणसाधना से पवित्र हृदय होकर हम उस प्रभु के लिये (बृहन्नम:) = खूब ही नमन के वचनों को (अवोचाम) = उच्चरित करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ – प्राणसाधना से हमारा झुकाव प्रभु-स्तवन की ओर होता है और हमारे मुख से अनायास ही प्रभु स्तोत्र उच्चरित होने लगते हैं। अगले सूक्त का भी ऋषि 'पौर आत्रेय' ही है -

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वांसः किं कुर्य्युरित्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! अश्विभ्यां येमा वर्धना शन्तमा ब्रह्माणि रथानिव तक्षाम तानि युष्मभ्यं सुखकराणि सन्तु तैर्बृहन्नमो वयमवोचाम ॥१०॥

पदार्थान्वयभाषाः - (इमा) इमानि (ब्रह्माणि) धनान्यन्नानि वा (वर्धना) वर्धन्ते तानि (अश्विभ्याम्) द्यावापृथिवीभ्याम् (सन्तु) (शन्तमा) अतिशयेन सुखकराणि (या) यानि (तक्षाम) संवृणुयामाऽऽच्छादयाम स्वीकुर्य्याम (रथानिव) (अवोचाम) उपदिशेम (बृहत्) महत् (नमः) सत्कारम् ॥१०॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः । हे मनुष्या ! भवन्तो यथा वस्त्रादिना रथानावृत्य शृङ्गारयन्ति तथैव धनधान्यानि संगृह्य सुसंस्कृतानि कुर्य्युः शुद्धान्नभोगेन महद्विज्ञानं प्राप्यान्यानप्येतदुपपदिशेयुः ॥१०॥ अत्राश्विविद्वद्गुणवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिर्वेद्या ॥ इति त्रिसप्ततितमं सूक्तं द्वादशो वर्गश्च समाप्तः ॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May these songs of praise and celebration be pleasing and exalting for the Ashvins and bring peace and prosperity for us, the songs which we conceive, design and structure like chariots of power and felicity while we compose words of yajnic homage in ecstasy.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What should the enlightened persons do is told.

अन्वय:

O men ! may the wealth (of various kinds of food materials) which are multipliers of the might of the heaven and the earth, that we have earned and prepared like the car, and which are more joy-giving, be bestowers of happiness upon you. Through them, we show reverence to the enlightened persons. Let us preach this to all to honour wiseman with these things, i.e. wealth and food.

भावार्थभाषाः - O men! as men decorate their chariots and other vehicles with clothes, in the same manner, earn wealth and produce corn and make them refined. Acquire great knowledge by the enjoyment of the pure food and teach and preach the same to others.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. हे माणसांनो! तुम्ही रथ वस्त्र इत्यादींनी सजवता तसे धनधान्याचा संग्रह करून, संस्कारित करून शुद्ध अन्नभोग करून महाविज्ञान प्राप्त करून इतरांनाही त्याचा उपदेश करा. ॥ १० ॥