वांछित मन्त्र चुनें
475 बार पढ़ा गया

नवा॑ नो अग्न॒ आ भ॑र स्तो॒तृभ्यः॑ सुक्षि॒तीरिषः॑। ते स्या॑म॒ य आ॑नृ॒चुस्त्वादू॑तासो॒ दमे॑दम॒ इषं॑ स्तो॒तृभ्य॒ आ भ॑र ॥८॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

navā no agna ā bhara stotṛbhyaḥ sukṣitīr iṣaḥ | te syāma ya ānṛcus tvādūtāso dame-dama iṣaṁ stotṛbhya ā bhara ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

नवाः॑। नः॒। अ॒ग्ने॒। आ। भ॒र॒। स्तो॒तृऽभ्यः॑। सु॒ऽक्षि॒तीः। इषः॑। ते। स्या॒म॒। ये। आ॒नृ॒चुः। त्वाऽदू॑तासः। दमे॑ऽदमे। इष॑म्। स्तो॒तृऽभ्यः॑। आ। भ॒र॒ ॥८॥

475 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:6» मन्त्र:8 | अष्टक:3» अध्याय:8» वर्ग:23» मन्त्र:3 | मण्डल:5» अनुवाक:1» मन्त्र:8


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब राजविषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अग्ने) राजन् ! (ये) जो (त्वादूतासः) त्वादूतास अर्थात् आप दूत जिनके ऐसे हम लोग आपका (आनृचुः) सत्कार करते हैं उन (नः) हम (स्तोतृभ्यः) धार्मिक विद्वानों के लिये आप (सुक्षितीः) सुन्दर पृथिवी वा मनुष्य विद्यमान जिनमें ऐसे (नवाः) नवीन (इषः) अन्न आदि को (आ, भर) धारण कीजिये जिससे (ते) वे हम लोग उत्साहित (स्याम) होवें और आप (स्तोतृभ्यः) सुपात्र अर्थात् सज्जन विद्वानों के लिये (दमेदमे) घर-घर में (इषम्) उत्तम इच्छा को (आ, भर) धारण कीजिये ॥८॥
भावार्थभाषाः - वही राजा प्रशंसनीय होता है, जो उत्तम भृत्य और अतुल ऐश्वर्य्य को सब के सुख के लिये धारण करता है और दूत और चारों अर्थात् गुप्त संदेश देनेवालों से सब राज्य का समाचार जान के यथायोग्य प्रबन्ध करता है ॥८॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

त्वादूतासः

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (अग्ने) = परमात्मन् ! (नः) = हम (स्तोतृभ्यः) = स्तोताओं के लिये (नवा:) = [नव गतौ] हमारे जीवन को गतिमय बनानेवाली (सुक्षितीः) = गति के द्वारा हमारे निवास को उत्तम बनानेवाली (इषः) = प्रेरणाओं को (आभर) = प्राप्त कराइये। [२] आपकी प्रेरणाओं को प्राप्त करके (ते स्याम) = हम वे बनें, (ये आनृचुः) = जो सदा पूजा की वृत्तिवाले हों और (दमे दमे) = प्रत्येक गृह में (त्वादूतासः) = आपके दूत हों, आपके ज्ञान सन्देश को पहुँचानेवाले हों। इन (स्तोतृभ्यः) = स्तोताओं के लिये (इषं आभर) = आप प्रेरणा को प्राप्त कराइये। आप से प्रेरणा को प्राप्त करके ही सप्तम मन्त्र के अनुसार ब्रह्मचर्याश्रम में हम पुरुषार्थ से ज्ञान की वाणियों को प्राप्त करते हैं। अष्टम मन्त्र के पूर्वार्ध के अनुसार गृहस्थ में गतिशील बनकर अपने निवास को उत्तम बनाते हैं। उत्तरार्ध के अनुसार वानप्रस्थ में निरन्तर आपका अर्चन करते हुए संन्यास में आपके ज्ञान के सन्देश को घर-घर में पहुँचाते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु प्रेरणा से हम अपने जीवन को उत्तम बनायें । निरन्तर प्रभु की उपासना से शक्तिशाली बनकर प्रभु के सन्देश को फैलानेवाले हों ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजविषयमाह ॥

अन्वय:

हे अग्ने ! ये त्वादूतासो वयं त्वामानृचुस्तेभ्य नः स्तोतृभ्यस्त्वं सुक्षितीर्नवा इष आ भर येन ते वयमुत्साहिताः स्याम त्वं स्तोतृभ्यो दमेदम इषमा भर ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (नवाः) नवीनाः (नः) अस्मभ्यम् (अग्ने) राजन् (आ) (भर) (स्तोतृभ्यः) धार्मिकेभ्यो विद्वद्भ्यः (सुक्षितीः) शोभना क्षितयः पृथिव्यो मनुष्या वा यासु ताः (इषः) अन्नाद्याः (ते) (स्याम) (ये) (आनृचुः) अर्चामः (त्वादूतासः) त्वं दूतो येषां ते (दमेदमे) गृहेगृहे (इषम्) उत्तमामिच्छाम् (स्तोतृभ्यः) सुपात्रेभ्यो विपश्चिद्भ्यः (आ) (भर) ॥८॥
भावार्थभाषाः - स एव राजा श्रेयान् भवति य उत्तमान् भृत्यानतुलमैश्वर्यं सर्वसुखाय दधाति दूतचारैः सर्वस्य राजस्य सर्वं समाचारं विदित्वा यथायोग्यं प्रबन्धं करोति ॥८॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, mighty power and light of knowledge, bring us new forms of food and energy and give us new revelations of blissful earths and stars in existence. And we pray, may we, who worship and celebrate you, be your messengers in every home. O lord, bring us the food and energy of life and light of knowledge ever new for us, your celebrants and supplicants.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of a ruler are told.

अन्वय:

O learned king ! we honor you because of your acting as our messenger. Give us righteous and learned men, fresh food materials and other things grown on good lands or by good farmers. Thus we may get desired encouragement, fulfil the noble desires of all deserving righteous and highly learned persons at their doors.

भावार्थभाषाः - He alone is a very good ruler, who has good servants and unparalleled wealth for making all happy and makes all proper arrangements in his State. He collects all information of the whole kingdom through his intelligence service and messengers.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो उत्तम नोकर व अतुल ऐश्वर्य सर्वांच्या सुखासाठी धारण करतो व दूताद्वारे सर्व राज्याचे वर्तमान जाणून यथायोग्य व्यवस्थापन करतो तोच राजा प्रशंसनीय असतो. ॥ ८ ॥