वांछित मन्त्र चुनें
431 बार पढ़ा गया

वाशी॑मन्त ऋष्टि॒मन्तो॑ मनी॒षिणः॑ सु॒धन्वा॑न॒ इषु॑मन्तो निष॒ङ्गिणः॑। स्वश्वाः॑ स्थ सु॒रथाः॑ पृश्निमातरः स्वायु॒धा म॑रुतो याथना॒ शुभ॑म् ॥२॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

vāśīmanta ṛṣṭimanto manīṣiṇaḥ sudhanvāna iṣumanto niṣaṅgiṇaḥ | svaśvāḥ stha surathāḥ pṛśnimātaraḥ svāyudhā maruto yāthanā śubham ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

वाशी॑ऽमन्तः। ऋ॒ष्टि॒ऽमन्तः॑। म॒नी॒षिणः॑। सु॒ऽधन्वा॑नः। इषु॑ऽमन्तः। नि॒ष॒ङ्गिणः॑। सु॒ऽअश्वाः॑। स्थ॒। सु॒ऽरथाः॑। पृ॒श्नि॒ऽमात॒रः॒। सु॒ऽआ॒यु॒धाः। म॒रु॒तः॒। या॒थ॒न॒। शुभ॑म् ॥२॥

431 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:57» मन्त्र:2 | अष्टक:4» अध्याय:3» वर्ग:21» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:5» मन्त्र:2


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब पवनों के गुणों को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (पृश्निमातरः) अन्तरिक्ष माता के सदृश जिनका ऐसे (मरुतः) उत्तम प्रकार शिक्षित जनो ! आप लोग (वाशीमन्तः) उत्तम वाणी जिनकी वा जो (ऋष्टिमन्तः) ज्ञानवाले (मनीषिणः) वा मन की इच्छा करनेवाले (सुधन्वानः) सुन्दर धनुष जिनका (इषुमन्तः) वा वाणोंवाले और (निषङ्गिणः) अच्छे तरवार आदि पदार्थ जिनके वा जो (स्वश्वाः) उत्तम घोड़ों से युक्त (स्वायुधाः) सुन्दर आयुधोंवाले वा (सुरथाः) सुन्दर रथ जिनके ऐसे (स्थ) होओ और (शुभम्) कल्याणकारक व्यवहार वा संग्राम को (याथना) प्राप्त होओ ॥२॥
भावार्थभाषाः - मनुष्यों को चाहिये कि विद्या आदि श्रेष्ठ गुणों को ग्रहण करके सदा ही विजय से युक्त हों ॥२॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वीर योद्धा

पदार्थान्वयभाषाः - [१] आधिभौतिक जगत् में 'मरुत्' वीर योद्धा हैं। ये (वाशीमन्तः) = शत्रुओं के तक्षण के साधनभूत अस्त्रोंवाले हैं [ वाशी - axe, spear], कुल्हाड़े व भालेवाले हैं। (ऋष्टिमन्तः) = उत्तम तलवारवाले हैं। (मनीषिणः) = समझदार हो । (सुधन्वानः) = उत्तम धनुषवाले हैं। (इषुमन्तः) = प्रशस्त बाणोंवाले हो तथा (निषङ्गिणः) = तरकसवाले हैं। [२] (स्वश्वा:) = उत्तम अश्वोंवाले व (सुरथाः) = उत्तम रथवाले (स्थ) = हैं। (पृश्निमातरः) = ['इयं पृथिवी वै पृश्नि' तै० १।४।१।५] इस पृथिवी को माता के समान समझनेवाले हैं। (स्वायुधाः) = उत्तम आयुधोंवाले होते हुए (मरुतः) = हे वीर योद्धाओ ! तुम (शुभं याथना) = बड़ी शोभा के साथ संग्राम में गतिवाले होते हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- राष्ट्र के वीर सैनिक सब प्रकार के अस्त्र-शस्त्रों से सुसज्जित हुए हुए, पृथ्वी को माता समझनेवाले होकर उसकी रक्षा के लिये संग्राम में शुभ गतिवाले हों ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ मरुद्गुणानाह ॥

अन्वय:

हे पृश्निमातरो मरुतो ! यूयं वाशीमन्त ऋष्टिमन्तो मनीषिणस्सुधन्वान इषुमन्तो निषङ्गिणः स्वश्वाः स्वायुधाः सुरथाश्च स्थ शुभं याथना ॥२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (वाशीमन्तः) प्रशस्ता वाग् विद्यते येषान्ते (ऋष्टिमन्तः) ज्ञानवन्तः (मनीषिणः) मनसा ईषिणः (सुधन्वानः) शोभनं धनुर्येषान्ते (इषुमन्तः) वाणवन्तः (निषङ्गिणः) निषङ्गाः प्रशस्ता अस्यादयो येषान्ते (स्वश्वाः) उत्तमाश्वाः (स्थ) भवथ (सुरथाः) शोभना रथा येषान्ते (पृश्निमातरः) पृश्निरन्तरिक्षं मातेव येषान्ते (स्वायुधाः) शोभनान्यायुधानि येषान्ते (मरुतः) सुशिक्षिता मानवाः (याथना) गच्छथ। अत्र संहितायामिति दीर्घः। (शुभम्) कल्याणं सङ्ग्रामं वा ॥२॥
भावार्थभाषाः - मनुष्यैर्विद्यादिशुभान् गुणान् गृहीत्वा सदैव विजयेन युक्तैर्भवितव्यम् ॥२॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Maruts, tempestuous heroes of the world, children of the essence of nature in love with the earth, you are blest with the voice of thunder, light of knowledge, wisdom and understanding of the speed of mind, mighty bows, unfailing arrows and inexhaustible quivers, noble steeds and excellent chariots and the best arms and armaments. Go forward, noble heroes, and do good to all.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Now the attributes of the Maruts. (heroes) are told.

अन्वय:

O you highly educated and wise men , sons of the firmament you are endowed with admirable speech and knowledge, armed with daggers! spears and swords, carrying good bows and arrows and are giver, you possess of good horses and chariots. With your wood weapons, O heroes! to do good deeds or to achieve victory in battles.

भावार्थभाषाः - Men should cultivate knowledge and others good virtues and should ever achieve victory.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - माणसांनी विद्या इत्यादी श्रेष्ठ गुणांचा स्वीकार करून सदैव विजय मिळवावा. ॥ २ ॥