वांछित मन्त्र चुनें
391 बार पढ़ा गया

नि ये रि॒णन्त्योज॑सा॒ वृथा॒ गावो॒ न दु॒र्धुरः॑। अश्मा॑नं चित्स्व॒र्यं१॒॑ पर्व॑तं गि॒रिं प्र च्या॑वयन्ति॒ याम॑भिः ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ni ye riṇanty ojasā vṛthā gāvo na durdhuraḥ | aśmānaṁ cit svaryam parvataṁ girim pra cyāvayanti yāmabhiḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

नि। ये। रि॒णन्ति॑। ओज॑सा। वृथा॑। गावः॑। न। दुः॒ऽधुरः॑। अश्मा॑नम्। चि॒त्। स्व॒र्य॑म्। पर्व॑त॒म्। गि॒रिम्। प्र। च्या॒व॒य॒न्ति॒। याम॑ऽभिः ॥४॥

391 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:56» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:3» वर्ग:19» मन्त्र:4 | मण्डल:5» अनुवाक:4» मन्त्र:4


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वानों के विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ये) जो मनुष्य (ओजसा) पराक्रम से (नि, रिणन्ति) प्राप्त होते हैं (चित्) और जो (यामभिः) प्रहरों से (स्वर्यम्) शब्दों में श्रेष्ठ (पर्वतम्) पर्वत के सदृश ऊँचे (गिरिम्) शब्द करानेवाले (अश्मानम्) मेघ को (दुर्धुरः) दूरगत हैं धुरा जिनकी उनके (न) समान (प्र, च्यावयन्ति) गिराते हैं और (वृथा) व्यर्थ निज अर्थ के विना (गावः) गौओं के सदृश होते हैं, वे सब से सत्कार करने योग्य होते हैं ॥४॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। हे मनुष्यो ! जैसे सूर्य की किरणें मेघ को नीचे गिराती हैं, वैसे विद्वान् लोग दोषों को दूर करते हैं ॥४॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'रोगों व अविद्या' का विनाश

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (वे) = जो प्राण (ओजसा) = अपनी शक्ति के द्वारा (वृथा) = अनायास ही (निरिणन्ति) = शत्रुओं को हिंसित कर डालते हैं, वे (गावः न) = महावृषभों की तरह (दुर्धरः) = बड़ी कठिनता से हिंसित करने योग्य हैं [धुर्व् हिंसायाम्] । प्राणों के साथ रोगकृमिरूप शत्रु टक्कर लेने पर नष्ट ही हो जाते हैं। [२] ये प्राण केवल रोगकृमिरूप शत्रुओं को ही नष्ट करें ऐसी बात नहीं, ये (अश्मानं चित्) = पत्थर के समान दृढ़ अथवा [अश् व्याप्तौ] सर्वत्र व्याप्तिवाले, (स्वर्यम्) = [स्वृ उपतापे] संतापों के कारणभूत पर्वतम् पाँच पर्वोंवाले [अविद्या, अस्मिता, राग-द्वेष, अभिनिवेश] (गिरिम्) = अविद्या पर्वत को (चित्) = भी (यामनि:) = अपने गमनों से (प्रच्यावयन्ति) = प्रच्युत करते हैं। प्राणसाधना से अशुद्धि क्षय होकर इस अविद्या पर्वत का विनाश होता है और ज्ञानदीप्ति होती है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– प्राणसाधना से शरीरस्थ रोग तथा अविद्या का विनाश होता है ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वद्विषयमाह ॥

अन्वय:

ये मनुष्या ओजसा नि रिणन्ति ये चिदपि यामभिः स्वर्यं पर्वतं गिरिमश्मानं दुर्धुरो न प्र च्यावयन्ति वृथा गावो न भवन्ति ते सर्वैः सत्कर्त्तव्या भवन्ति ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (नि) (ये) (रिणन्ति) प्राप्नुवन्ति गच्छन्ति वा (ओजसा) पराक्रमेण (वृथा) (गावः) (न) इव (दुर्धुरः) दुर्गता धुरो येषान्ते (अश्मानम्) मेघम् (चित्) अपि (स्वर्यम्) स्वरेषु शब्देषु साधुम् (पर्वतम्) पर्वतमिवोच्छ्रितं (गिरिम्) यो गृणाति शब्दयति तम् (प्र) (च्यावयन्ति) निपातयन्ति (यामभिः) प्रहरैः ॥४॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः । हे मनुष्या ! यथा सूर्यकिरणाः मेघमधः पातयन्ति तथा विद्वांसो दोषन्निपातयन्ति ॥४॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The Maruts are those heroes who rush forth with their valour and splendour, throw off the yoke like untamable bulls and scatter the enemy forces, and with their advances shake up resounding mountains and break up thundering clouds.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Something about the duties and attributes of the enlightened persons is told again.

अन्वय:

Those men are to be honoured by all who move by dint of their own strength, who are free from yoke, who make the thundering mountain like cloud to shake off and fall down on earth in time. They are not like useless speeches.

भावार्थभाषाः - O men ! as the rays of the sun make the cloud fall down, so the enlightened persons make the faults and fall down, thereafter remove them.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जशी सूर्यकिरणे मेघांना खाली पाडतात तसे विद्वान लोक दोष नष्ट करतात. ॥ ४ ॥