वांछित मन्त्र चुनें
753 बार पढ़ा गया

स्व॒स्ति नो॑ मिमीताम॒श्विना॒ भगः॑ स्व॒स्ति दे॒व्यदि॑तिरन॒र्वणः॑। स्व॒स्ति पू॒षा असु॑रो दधातु नः स्व॒स्ति द्यावा॑पृथि॒वी सु॑चे॒तुना॑ ॥११॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

svasti no mimītām aśvinā bhagaḥ svasti devy aditir anarvaṇaḥ | svasti pūṣā asuro dadhātu naḥ svasti dyāvāpṛthivī sucetunā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स्व॒स्ति। नः॒। मि॒मी॒ता॒म्। अ॒श्विना॑। भगः॑। स्व॒स्ति। दे॒वी। अदि॑तिः। अ॒न॒र्वणः॑। स्व॒स्ति। पू॒षा। असु॑रः। द॒धा॒तु॒। नः॒। स्व॒स्ति। द्यावा॑पृथि॒वी इति॑। सु॒ऽचे॒तुना॑ ॥११॥

753 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:51» मन्त्र:11 | अष्टक:4» अध्याय:3» वर्ग:7» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:4» मन्त्र:11


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वद्विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे (अश्विना) अध्यापक और उपदेशक जन (अनर्वणः) अश्वरहित का (स्वस्ति) सुख (मिमीताम्) रचें और (भगः) ऐश्वर्य्य को करनेवाला वायु (नः) हम लोगों के लिये (स्वस्ति) सुख (देवी) प्रकाशित (अदितिः) अखण्डविद्या (नः) हम लोगों के लिये (स्वस्ति) सुख (सुचेतुना) उत्तम विज्ञापन से (द्यावापृथिवी) प्रकाश और भूमि हम लोगों के लिये (स्वस्ति) सुख और (पूषा) पुष्टि करनेवाला दुग्धादि पदार्थ और (असुरः) मेघ हम लोगों के लिये सुख को (दधातु) धारण करे, वैसे आप लोगों के लिये भी वे सुख को धारण करें ॥११॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य पदार्थविद्या से जिन पदार्थों को उपयुक्त करें अर्थात् काम में लावें, वे इनसे उपकार ग्रहण करने को समर्थ होवें ॥११॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

स्वस्ति द्यावापृथिवी सुचेतुना

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (नः) = हमारे लिये (अश्विना) = प्राणापान (स्वस्ति) = कल्याण व क्षेम को (मिमीताम्) = निर्मित करें। प्राणायाम द्वारा प्राणसाधना करते हुए हम दोषों को दग्ध करके जीवन को कल्याणमय बनायें। (भगः) = ऐश्वर्य (स्वस्ति) = हमारा कल्याण करे। जीवन-यात्रा की आवश्यक सामग्री को जुटाने में सहायक होता हुआ यह ऐश्वर्य हमारा क्षेम-कारक हो । (देवी अदितिः) = यह प्रकाशमयी स्वास्थ्य की देवता स्वस्ति क्षेम करनेवाली हो । स्वास्थ्य व प्रकाश हमें आनन्द प्राप्त करायें। (अनर्वणः) = [अ प्रति ऋतः] शत्रुओं से आक्रान्त न होनेवाला, वासनारूप शत्रुओं से पराजित न होनेवाला, (असुरः) = शत्रुओं का निरसिता [परे फेंकनेवाला] अथवा प्राणशक्ति का संचार करनेवाला (पूषा) = पोषण का देव (नः) = हमारे लिये (स्वस्ति दधातु) = कल्याण को धारण करे। [२] (द्यावापृथिवीम्) = द्युलोक से पृथिवीलोक तक सब पदार्थ (सुचेतुना) = उत्तम ज्ञान के द्वारा (स्वस्ति) = हमारा कल्याण करनेवाले हों । प्रभु ने वस्तुत: सब पदार्थ हमारे हित के लिये ही बनाये हैं। उनका हमें जब ठीक ज्ञान नहीं होता, तभी उनके अयोग व अतियोग से हम अकल्याण के भागी होते हैं। उन सब पदार्थों का ठीक ज्ञान हमें उनके यथायोग के द्वारा कल्याण प्राप्त करानेवाला होता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हमारे लिये 'प्राणापान, ऐश्वर्य, स्वास्थ्य व पोषण' सुख को देनेवाले हों। सब पदार्थ ज्ञानपूर्वक यथोपयुक्त हुए हुए कल्याण को करनेवाले हों ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वद्विषयमाह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यथाश्विनानर्वणः स्वस्ति मिमीतां भगो नः स्वस्ति देव्यदितिर्विद्या नः स्वस्ति सुचेतुना द्यावापृथिवी नः स्वस्ति पूषाऽसुरो नः स्वस्ति दधातु तथा युष्मभ्यमपि ते दधतु ॥११॥

पदार्थान्वयभाषाः - (स्वस्ति) सुखम् (नः) अस्मभ्यम् (मिमीताम्) सृजेथाम् (अश्विना) अध्यापकोपदेशकौ (भगः) ऐश्वर्य्यकर्त्ता वायुः (स्वस्ति) (देवी) देदीप्यमाना (अदितिः) अखण्डिता (अनर्वणः) अनश्वस्य (स्वस्ति) (पूषा) पुष्टिकरो दुग्धादिः (असुरः) मेघः (दधातु) (नः) अस्मभ्यम् (स्वस्ति) (द्यावापृथिवी) प्रकाशभूमी (सुचेतुना) सुष्ठु विज्ञापनेन ॥११॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्याः पदार्थविद्यया यान् पदार्थान् उपयुञ्जीरन् त एभ्य उपकारं ग्रहीतुं शक्नुयुः ॥११॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - May the Ashvins, complementarities of nature and humanity such as teachers and preachers, day and night, sun and moon, prana and apana energies, bring us peace and well-being. May Bhaga, lord of glory, bless us with peace and honour. May the eternal imperishable Mother Nature and indivisible Vedic revelation of omniscience bless the independent scholars with peace and spiritual joy and vision. May the nourishment and showers of the life-giving cloud bring us peace and joy. And may the heaven and earth bless us with peace of mind, joy of knowledge and spiritual illumination.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes and duties of the enlightened persons are told.

अन्वय:

O men ! as teachers and preachers may give us happiness of a man who has no enemies, as air cause of the great wealth (of health) may give us happiness, as glorious and inviolable Vidya (knowledge or wisdom) may give us happiness through their knowledge, as nourishing milk etc. may give us happiness and as the cloud may give us happiness, in the same manner, may they bestow happiness upon you also.

भावार्थभाषाः - Those men only can derive proper benefit out of all objects, who use them scientifically knowing their attributes.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे पदार्थविद्येद्वारे ज्या पदार्थांचा उपयोग करतात ती त्यांचा उपयोग करून घेण्यास समर्थ असतात. ॥ ११ ॥