वांछित मन्त्र चुनें
385 बार पढ़ा गया

एता॒ धियं॑ कृ॒णवा॑मा सखा॒योऽप॒ या मा॒ताँ ऋ॑णु॒त व्र॒जं गोः। यया॒ मनु॑र्विशिशि॒प्रं जि॒गाय॒ यया॑ व॒णिग्व॒ङ्कुरापा॒ पुरी॑षम् ॥६॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

etā dhiyaṁ kṛṇavāmā sakhāyo pa yā mātām̐ ṛṇuta vrajaṁ goḥ | yayā manur viśiśipraṁ jigāya yayā vaṇig vaṅkur āpā purīṣam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। इ॒त॒। धिय॑म्। कृ॒णवा॑म। स॒खा॒यः। अप॑। या। मा॒ता। ऋ॒णु॒त। व्र॒जम्। गोः। यया॑। मनुः॑। वि॒शि॒ऽशि॒प्रम्। जि॒गाय॑। यया॑। व॒णिक्। व॒ङ्कुः। आप॑। पुरी॑षम् ॥६॥

385 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:45» मन्त्र:6 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:27» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:4» मन्त्र:6


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर मनुष्यों को उत्तम बुद्धि कैसे प्राप्त होनी चाहिये, इस विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! (यया) जिससे (मनुः) मनुष्य (विशिशिप्रम्) सुन्दर ठुढ्ढी और नासिका जिसकी उसको (जिगाय) जीतता है (यया) जिससे (वङ्कुः) धन की इच्छा करनेवाला (वणिक्) व्यापारी वैश्य (पुरीषम्) पूर्ण करनेवाले जल को (आपा) प्राप्त होता है उस (धियम्) बुद्धि को (सखायः) मित्र होते हुए हम लोग (कृणवामा) करें और जैसे (या) जो (माता) माता के सदृश (गोः) किरण से (व्रजम्) मेघ को करता है और दुःख को (अप) दूर करता है, वैसे इसको आप लोग (ऋणुत) सिद्ध करिये और बुद्धि को (आ) सब प्रकार (इता) प्राप्त हूजिये ॥६॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है । मनुष्यों को योग्य है कि परस्पर में मित्र होकर बुद्धि को बढ़ाय औरों के लिये विशेष ज्ञान अच्छे प्रकार देवें, जैसे वैश्य धन को प्राप्त होकर बढ़ता है, वैसे उत्तम बुद्धि को पाकर बढ़े ॥६॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

ब्राह्मण - क्षत्रिय - वैश्य

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (सखायः) = मित्रो ! (एता) = आओ, (धियं कृणवाम) = हम बुद्धि का सम्पादन करें। (या) जो बुद्धि (मातान्) = ज्ञान का निर्माण करनेवाले (गोः व्रजम्) = ज्ञानेन्द्रिय समूह को (अप ऋणुत) = वासना के आवरण से दूर करती है। वासना के आवरण के हटने पर ही इन्द्रियाँ ज्ञान प्राप्ति का साधन बनती हैं। [२] हम उस बुद्धि का सम्पादन करें (यया) = जिससे कि (मनुः) = ज्ञानी पुरुष (विशिशिप्रम्) = वृत्र को, सदा हनुओं में, जबड़ों में ही प्रविष्ट, हर समय खान-पान की वृत्तिवाली इस वासना को (जिगाय) = पराजित करता है। (यया) = जिस बुद्धि से (वङ्कः) = गतिशील (वणिक्) = व्यवहारी पुरुष (पुरीषम्) = पालक व पूरक धन को आप प्राप्त करता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- उस बुद्धि का हम सम्पादन करें जिससे कि ब्राह्मण बनकर ज्ञानेन्द्रिय समूह को वासना के आवरण से रहित करके हम ज्ञानवृद्धि को करें, क्षत्रिय होते हुए वासनारूप शत्रुओं को पराजित करें, तथा वैश्य होते हुए पुरुषार्थ से धन का सम्पादन करें।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्मनुष्यैः प्रज्ञा कथं प्राप्तव्येत्याह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यथा मनुर्विशिशिप्रं जिगाय यया वङ्कुर्वणिक् पुरीषमापा तां धियं सखायो वयं कृणवामा यथा या माता गोर्व्रजं करोति दुःखमप नयति तथैतं यूयमृणुत धियमेता ॥६॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) समन्तात् (इता) प्राप्नुत। अत्र द्व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घः। (धियम्) प्रज्ञानम् (कृणवामा) कुर्याम। अत्र संहितायामिति दीर्घः। (सखायः) सुहृदः सन्तः (अप) (या) (माता) जननीव (ऋणुत) साध्नुत (व्रजम्) मेघम् (गोः) किरणात् (यया) (मनुः) मनुष्यः (विशिशिप्रम्) विशीशिप्रे शोभने हनुनासिके यस्य तम् (जिगाय) जयति (यया) (वणिक्) व्यापारी वैश्यः (वङ्कुः) धनेच्छुः (आपा) आप्नोति। अत्र द्व्यचोऽतस्तिङ इति दीर्घः। (पुरीषम्) पूर्तिकरमुदकम्। पुरीषमित्युदकनामसु पठितम्। (निघं०१।१२) ॥६॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः । मनुष्याणां योग्यमस्त्यन्योऽन्येषु सखायो भूत्वा बुद्धिं वर्धयित्वाऽन्येभ्यो विज्ञानं प्रददतु यथा वैश्यो धनं प्राप्यैधते तथा प्रज्ञां प्राप्य वर्द्धन्ताम् ॥६॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Come friends, let us take up works of science and reason by which mother knowledge reveals and, like the dawn, opens the doors of light and power, by which the man of war and tactics wins the helmet and armour, and by which the industrious producer achieves fertile land and ample water.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

How should men attain intellect is told.

अन्वय:

O men ! let us cultivate that good intellect which makes all as friends to one another, and by which a thoughtful person conquers a wicked. Such a man has handsome chin and nose, and by him a trader desirous of wealth gets water (in a desert etc.), by which a mother makes cloud from the rays of the sun (through the process of fumigation etc.) and removes misery. In the same manner, you should accomplish this work and attain good intellect and knowledge,

भावार्थभाषाः - It is the duty of men to be friendly to each another in order to increase intellectual power and to give scientific knowledge to others. As a Vaishya (businessman) grows by acquiring wealth, same way let all people grow by getting good intellect.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. माणसांनी एकमेकांचे मित्र बनून बुद्धी वाढवावी व इतरांना विशेष ज्ञान द्यावे. जसे वैश्य धन प्राप्त करून धनिक होतो तसे उत्तम बुद्धी प्राप्त करून उत्कृष्ट व्हावे. ॥ ६ ॥