वांछित मन्त्र चुनें
428 बार पढ़ा गया

वेत्यग्रु॒र्जनि॑वा॒न्वा अति॒ स्पृधः॑ समर्य॒ता मन॑सा॒ सूर्यः॑ क॒विः। घ्रं॒सं रक्ष॑न्तं॒ परि॑ वि॒श्वतो॒ गय॑म॒स्माकं॒ शर्म॑ वनव॒त्स्वाव॑सुः ॥७॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

vety agrur janivān vā ati spṛdhaḥ samaryatā manasā sūryaḥ kaviḥ | ghraṁsaṁ rakṣantam pari viśvato gayam asmākaṁ śarma vanavat svāvasuḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

वेति॑। अग्रुः॑। जनि॑ऽवान्। वै। अति॑। स्पृधः॑। स॒ऽम॒र्य॒ता। मन॑सा। सूर्यः॑। क॒विः। घ्रं॒सम्। रक्ष॑न्तम्। परि॑। वि॒श्वतः॑। गय॑म्। अ॒स्माक॑म्। शर्म॑। व॒न॒व॒त्। स्वऽव॑सुः ॥७॥

428 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:44» मन्त्र:7 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:24» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:3» मन्त्र:7


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - जो (स्वावसुः) अपनों में बसता वा अपनों को जो बसाता है वह (सूर्य्यः) सूर्य्य के सदृश (कविः) उत्तम बुद्धिमान् (अग्रुः) अग्रगन्ता (जनिवान्) विद्या में जन्मवान् विद्यायुक्त पुरुष (समर्य्यता) संग्राम की इच्छा करते हुए (मनसा) चित्त से (स्पृधः) स्पर्द्धा करते हैं जिनमें उन संग्रामों की इच्छा करते हुए (अति, वेति) अत्यन्त व्याप्त होता है, वह (वै) निश्चय से जैसे सूर्य्य (घ्रंसम्) दिन को वैसे (अस्माकम्) हम लोगों को (विश्वतः) सब से (रक्षन्तम्) रक्षा करते हुए (गयम्) श्रेष्ठ अपत्य वा धन और (शर्म्म) गृह का (परि) सब प्रकार से (वनवत्) संविभाग करे, वह हम लोगों से सत्कार करने योग्य है ॥७॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य विद्या और विनय को प्राप्त, दुष्टों में उग्र और धार्मिको में शान्त और सदा ही दुष्टों के साथ युद्ध करने से प्रजाओं की रक्षा करता हुआ सुख में वास करावे, वह सूर्य्य के सदृश प्रकाशित यशवाला हो ॥७॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सूर्य-कवि

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (अग्रुः) = आगे और आगे बढ़ने की वृत्तिवाला (जनिवान्) = शक्तियों के विकासवाला यह (वा) = निश्चय से (स्पृधः) = शत्रुओं को (अतिवेति) = लाँघ जाता है । काम-क्रोध आदि शत्रुओं से आक्रान्त नहीं होता। यह (समर्यता) = इन शत्रुओं के साथ संग्राम की कामनावाले (मनसा) = मन से (सूर्यः) = निरन्तर गतिवाला व (कविः) = क्रान्तदर्शी बनता है। काम-क्रोध आदि के विनाश से ही शरीर में शक्ति के कारण गति बनी रहती है और मस्तिष्क में ज्ञानदीप्ति हो पाती है। [२] (अस्माकम्) = हमारे में से जो भी व्यक्ति (स्वावसुः) = आत्मधनवाला बनता है वह (घंसं परि रक्षन्तम्) = दिनों का परि रक्षण करते हुए, अर्थात् दीर्घायुष्य का कारण बनते हुए, (विश्वतः गयम्) = सब ओर से प्राणशक्ति के साधक (शर्म) = गृह को (वनवत्) = प्राप्त करता है [ गया: प्राणा: श० १४।८।१५।७] आत्मा को ही हम मुख्य धन समझेंगे तो भौतिकवृत्ति से बचेंगे। इस वैषयिक वृत्ति से बचने का यह परिणाम होगा कि हम [क] दीर्घायुष्य को प्राप्त करेंगे, [ख] हमारी प्राणशक्ति क्षीण न होगी।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम वासनाओं के साथ संग्राम करते हुए गतिशील व ज्ञानी [सूर्य-कवि] बनें । 'आत्मा' को मुख्य धन समझें । परिणामतः 'दीर्घ व प्राणशक्ति-सम्पन्न' जीवनवाले होंगे।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

यः स्वावसुः सूर्य्य इव कविरग्रुर्जनिवान् विद्वान् समर्य्यता मनसा स्पृधोऽति वेति स वै सूर्य्यो घ्रंसमिवास्माकं विश्वतो रक्षन्तं गयं शर्म्म च परि वनवत् स वा अस्माभिः सत्कर्त्तव्यः ॥७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (वेति) प्राप्नोति (अग्रुः) अग्रगन्ता (जनिवान्) विद्यायां जन्मवान् (वै) निश्चयेन (अति) (स्पृधः) स्पर्द्धन्ते येषु तान् सङ्ग्रामान् (समर्य्यता) समरमिच्छता (मनसा) चित्तेन (सूर्यः) सवितेव (कविः) क्रान्तप्रज्ञः (घ्रंसम्) दिनम् (रक्षन्तम्) (परि) सर्वतः (विश्वतः) सर्वस्मात् (गयम्) श्रेष्ठमपत्यं धनं वा (अस्माकम्) (शर्म) गृहम् (वनवत्) संविभाजयेत् (स्वावसुः) स्वेषु यो वसति स्वान् वा वासयति ॥७॥
भावार्थभाषाः - यो मनुष्यो विद्याविनयप्राप्तो दुष्टेषूग्रो धार्मिकेषु शान्तः सदैव दुष्टैः सह युद्धेन प्रजा रक्षन् सुखे वासयेत् स सूर्य्यवत् प्रकाशकीर्त्तिर्भवेत् ॥७॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The leader, reborn in knowledge and courage of action, goes forward challenging, thirsting for battle, radiant by mind, visionary of present and future, protecting the light of day, preserving our future wealth of generations, and protecting our hearth and home, self- possessed and self-established as he is.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of enlightened ones are specified.

अन्वय:

We should honor that learned person who lives among his people and makes them dwell well, who is full of splendor like the sun, a far-sighted sage or poet, a leader born in true knowledge who overcomes his adversaries with a mind full of zeal to remove injustice. May he serve or divide the work according to the capacity or aptitude, giving good progeny, or wealth and home.

भावार्थभाषाः - That man shines with his glory like the sun who is endowed with knowledge and humility, is fierce for the wicked but calm for righteous persons, who protects his people from the wicked by fighting them and establishes them in happiness.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जो माणूस विद्या व विनयाने दुष्टांबरोबर उग्र, धार्मिकाबरोबर शांत राहून सदैव दुष्टांबरोबर युद्ध करतो व प्रजेचे रक्षण करून सुखात ठेवतो त्याला सूर्याप्रमाणे प्रकाशमान होऊन यश मिळावे. ॥ ७ ॥