वांछित मन्त्र चुनें
394 बार पढ़ा गया

आ नाम॑भिर्म॒रुतो॑ वक्षि॒ विश्वा॒ना रू॒पेभि॑र्जातवेदो हुवा॒नः। य॒ज्ञं गिरो॑ जरि॒तुः सु॑ष्टु॒तिं च॒ विश्वे॑ गन्त मरुतो॒ विश्व॑ ऊ॒ती ॥१०॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ā nāmabhir maruto vakṣi viśvān ā rūpebhir jātavedo huvānaḥ | yajñaṁ giro jarituḥ suṣṭutiṁ ca viśve ganta maruto viśva ūtī ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। नाम॑ऽभिः। म॒रुतः॑। व॒क्षि॒। विश्वा॑न्। आ। रू॒पेभिः॑। जा॒त॒ऽवे॒दः॒। हु॒वा॒नः। य॒ज्ञम्। गि॑रः। ज॒रि॒तुः। सु॒ऽस्तु॒तिम्। च॒। विश्वे॑। ग॒न्त॒। म॒रु॒तः॒। विश्वे॑। ऊ॒ती ॥१०॥

394 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:43» मन्त्र:10 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:21» मन्त्र:5 | मण्डल:5» अनुवाक:3» मन्त्र:10


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (जातवेदः) बुद्धि से युक्त (हुवानः) दान करते हुए आप (नामभिः) संज्ञाओं और (रूपेभिः) रूपों से (विश्वान्) सम्पूर्ण (मरुतः) मनुष्यों को (आ) सब प्रकार (वक्षि) प्राप्त हूजिये (जरितुः) स्तुति करनेवाले की (सुष्टुतिम्) स्तुति करनेवाले की उत्तम प्रशंसा को (गिरः) वाणियों को (यज्ञम्, च) और संगति करने को (विश्वे) सम्पूर्ण (गन्त) प्राप्त होवें तथा (विश्वे) समस्त (मरुतः) मनुष्यों को (ऊती) रक्षण आदि क्रिया से (आ) प्राप्त होवें ॥१०॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वन् ! आप सम्पूर्ण नाम और रूप आदिकों से सम्पूर्ण पदार्थों को सम्पूर्ण मनुष्यों के लिये साक्षात् कराओ, जिससे सब मनुष्य प्रशंसित होकर सब को प्रशंसित विद्यायुक्त सम्पादित करें ॥१०॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'ज्ञानी स्तोता' का 'सर्वदेवमय' जीवन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (जातवेदः) = सर्वज्ञ प्रभो ! (नामभि: आहुवानः) ='सत् चित् आनन्द' आदि नामों से सदा पुकारे जाते हुए आप (विश्वान्) = सब (मरुतः) = देवों को (रूपेभिः) = प्रत्यक्ष रूपों से (आवक्षि) = आप हमारे लिये प्राप्त कराते हैं। देवों का प्रत्यक्षरूप से प्राप्त होने का भाव है, 'उस उस देव के गुण का जीवन में स्थापन'। आप उन-उन देवों के गुणों को हमारे जीवन में स्थापित करते हुए हमारे जीवन को सर्वदेवमय कर डालते हैं । [२] (गिरः) = इस ज्ञान की वाणियों का उच्चारण करनेवाले पुरुष के (यज्ञम्) = जीवनयज्ञ को (विश्वे मरुतः) = सब देव गन्त प्राप्त हों। यह ज्ञानी ज्ञानयज्ञ को करता हुआ दिव्य जीवनवाला बने। (च) = और (जरितुः) = इस स्तोता की (सुष्टुतिम्) = उत्तम स्तुति को (विश्वे) = सब देव (ऊती) = रक्षण के साथ (गन्त) = प्राप्त हों। स्तवन के होने पर सब देव इस स्तोता का रक्षण करनेवाले हों और यह उनसे रक्षित हुआ हुआ वासनाओं से पराभूत न हो।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु कृपा से हमारा जीवन सर्वदेवमय बने। हम ज्ञान व स्तुति में प्रवृत्त होकर देवों से आभिगमनीय व रक्षणीय हों।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे जातवेदो हुवानस्त्वं नामभी रूपेभिर्विश्वान् मरुत आ वक्षि जरितुः सुष्टुतिं गिरो यज्ञञ्च विश्वे गन्त विश्वे मरुत ऊत्याऽऽगन्त ॥१०॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) समन्तात् (नामभिः) संज्ञाभिः (मरुतः) मनुष्यान् (वक्षि) आवह (विश्वान्) समग्रान् (आ) (रूपेभिः) रूपैः (जातवेदः) प्रजातप्रज्ञः (हुवानः) ददन् (यज्ञम्) सङ्गतिकरणम् (गिरः) वाचः (जरितुः) स्तावकस्य (सुष्टुतिम्) स्तावकस्य उत्तमां प्रशंसाम् (च) (विश्वे) सर्वे (गन्त) गच्छन्तु प्राप्नुवन्तु (मरुतः) मनुष्यान् (विश्वे) सर्वे (ऊती) ऊत्या रक्षणादिक्रियया ॥१०॥
भावार्थभाषाः - हे विद्वन् ! भवान् सर्वैर्नामभी रूपादिभिश्चाऽखिलान् पदार्थान् सर्वान् मनुष्यान् साक्षात्कारयतु येन सर्वे मनुष्याः प्रशंसिता भूत्वा सर्वान् प्रशस्तविद्यान् सम्पादयन्तु ॥१०॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Jataveda, light of life, sagely scholar of the knowledge of things in existence, invoked and invited, kindled and raised, you bring and speak of all the energies of winds and electricity of all names and all descriptions for men. O Maruts, winds and energies, in response to the mantric formulae and the celebrant’s songs of adoration, come all and bring all modes of protection and advancement along to the sagely scholars’ yajnic pursuit of research and development.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties and attributes of an enlightened person are dealt.

अन्वय:

O enlightened person ! while imparting teachings, bring here all thoughtful and brave men with their several names and forms (citations. Ed.). Let all those thoughtful good men come with their protective powers to hear the good praises of the devotee and to their Yajna (association).

भावार्थभाषाः - O learned person ! you should make all men realize the real nature of all things with their names and forms (citations), so that all men may become admirable and make others also endowed with good knowledge.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे विद्वाना! तू सर्व माणसांना संपूर्ण पदार्थांचे नाव व रूप इत्यादीसह प्रत्यक्ष करव. ज्यामुळे सर्व माणसे प्रशंसित होऊन सर्वांना विद्यायुक्त करतील. ॥ १० ॥