वांछित मन्त्र चुनें
416 बार पढ़ा गया

प्र सु॑ष्टु॒तिः स्त॒नय॑न्तं रु॒वन्त॑मि॒ळस्पतिं॑ जरितर्नू॒नम॑श्याः। यो अ॑ब्दि॒माँ उ॑दनि॒माँ इय॑र्ति॒ प्र वि॒द्युता॒ रोद॑सी उ॒क्षमा॑णः ॥१४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pra suṣṭutiḥ stanayantaṁ ruvantam iḻas patiṁ jaritar nūnam aśyāḥ | yo abdimām̐ udanimām̐ iyarti pra vidyutā rodasī ukṣamāṇaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्र। सु॒ऽस्तु॒तिः। स्त॒नय॑न्तम्। रु॒वन्त॑म्। इ॒ळः। पति॑म्। ज॒रि॒तः॒। नू॒नम्। अ॒श्याः॒। यः। अ॒ब्दि॒ऽमान्। उ॒द॒नि॒ऽमान्। इय॑र्ति। प्र। वि॒ऽद्यु॒ता॑। रोद॑सी॒ इति॑। उ॒क्षमा॑णः ॥१४॥

416 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:42» मन्त्र:14 | अष्टक:4» अध्याय:2» वर्ग:19» मन्त्र:4 | मण्डल:5» अनुवाक:3» मन्त्र:14


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (जरितः) स्तुति करनेवाले ! आप (यः) जो (अब्दिमान्) मेघों से युक्त और (उदनिमान्) बहुत जलवाला (रोदसी) अन्तरिक्ष और पृथिवी को (उक्षमाणः) सींचता हुआ (विद्युता) बिजली के साथ मेघ (इयर्त्ति) प्राप्त होता है और जो (सुष्टुतिः) उत्तम प्रशंसायुक्त है उस (स्तनयन्तम्) गर्जना करते हुए को (नूनम्) निश्चय से (प्र, अश्याः) प्राप्त होओ और आप (रुवन्तम्) शब्द करते हुए (इळः) पृथिवी के (पतिम्) पालन करनेवाले की (प्र) उत्तम प्रकार जनाइये ॥१४॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो मेघ भूमि में वर्त्तमान जीवों का पालन करनेवाला, बिजुली के साथ वृष्टि करता और शब्द करता हुआ भूमि को प्राप्त होता है, उसको जान के अन्यों को जनाइये ॥१४॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'अन्तर्जगत् व बाह्यजगत्' में प्रभु की गर्जना

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (जरितः) = स्तोत: ! (नूनम्) = निश्चय से तेरी (सुष्टुतिः) = उत्तम स्तुति उस प्रभु को (प्र अश्या:) = प्रकर्षेण व्याप्त करे, अर्थात् तू उस प्रभु का स्तवन करनेवाला बन जो (स्तनयन्तम्) = तेरे हृदयान्तरिक्ष में 'ऋग्, यजु, सामरूप' तीन वाणियों का गर्जन कर रहे हैं 'तिस्रो वाच उदीरते हरिरेति कनिक्रदत्' । (रुवन्तम्) = जो तुझे निरन्तर ज्ञानोपदेश दे रहे हैं [रु शब्दे] (इडस्पतिम्) = जो ज्ञान की वाणियों के स्वामी हैं । [२] (यः) = जो प्रभु (अब्दिमान्) = इस बाह्य अन्तरिक्ष में मेघोंवाले हैं, (उदनिमान्) = जलोंवाले हैं तथा (रोदसी) = द्यावापृथिवी को (विद्युता) = विशिष्ट दीप्ति से (उक्षमाणः) = सिक्त से करते हुए (प्र इयर्ति) = प्रकर्षेण गति कर रहे हैं। प्रभु हृदयान्तरिक्ष को ज्ञान की वाणियों से दीप्त करते हैं और बाह्य अन्तरिक्ष को सूर्य आदि की दीप्ति से दीप्त कर रहे हैं। क्या अन्दर क्या बाहिर है सर्वत्र प्रभु की दीप्ति । इस दीप्ति को इस रूप में देखनेवाला ही प्रभु का सच्चा उपासक है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु हमारे हृदयान्तरिक्ष में ज्ञान की वाणियों का गर्जन कर रहे हैं। बाह्य अन्तरिक्ष में बादलों व विद्युत् की गर्जना को करा रहे हैं ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे जरितस्त्वं योऽब्दिमानुदनिमान् रोदसी उक्षमाणो विद्युता सह मेघ इयर्त्ति यस्सुष्टुतिरस्ति तं स्तनयन्तं नूनं प्राश्यास्त्वं रुवन्तमिळस्पतिं प्र ज्ञापयेः ॥१४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्र) प्रकर्षेण (सुष्टुतिः) शोभना प्रशंसा (स्तनयन्तम्) गर्जनां कुर्वन्तम् (रुवन्तम्) शब्दयन्तम् (इळः) पृथिव्याः (पतिम्) पालकम् (जरितः) स्तावकः (नूनम्) निश्चयेन (अश्याः) प्राप्नुयाः (यः) (अब्दिमान्) जलदवान् (उदनिमान्) बहूदकः (इयर्त्ति) प्राप्नोति (प्र) (विद्युता) तडिता सह (रोदसी) द्यावापृथिव्यौ (उक्षमाणः) सिञ्चमानः ॥१४॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! यो मेघो भूमिस्थानां जीवानां पालकस्तथा विद्युता सह वर्षयञ्छब्दयन् भूमिं प्राप्नोति तं विदित्वाऽन्यान् विज्ञापयत ॥१४॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Let this celebrative song, O celebrant, rise and reach the roaring, thundering lord of earth and eternal speech who, replete with blissful waters, rolling like spatial oceans, goes forward sprinkling the earth and illuminating heaven and earth with the showers of light and life.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of the learned persons are described.

अन्वय:

O admirer of good things and virtues ! acquire the knowledge (and nature. Ed.) of that cloud which has much water and particles in it, which sprinkles heaven and earth and is seen with lightning, and which has many praiseworthy attributes. Tell about this thundering cloud which is the protector or sustainer of the earth.

भावार्थभाषाः - O men! you should know well the properties of the cloud which protects or nourishers many beings on earth and which come to earth with lightning raining and thunders.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! जो मेघ भूमीवरील जीवांचा पालनकर्ता, विद्युतसह वृष्टिकर्ता असून गर्जना करीत भूमीवर पडतो त्याला जाणा व इतरांनाही जाणवून द्या. ॥ १४ ॥