वांछित मन्त्र चुनें
507 बार पढ़ा गया

त्वम॑ग्ने॒ वरु॑णो॒ जाय॑से॒ यत्त्वं मि॒त्रो भ॑वसि॒ यत्समि॑द्धः। त्वे विश्वे॑ सहसस्पुत्र दे॒वास्त्वमिन्द्रो॑ दा॒शुषे॒ मर्त्या॑य ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvam agne varuṇo jāyase yat tvam mitro bhavasi yat samiddhaḥ | tve viśve sahasas putra devās tvam indro dāśuṣe martyāya ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वम्। अ॒ग्ने॒। वरु॑णः। जाय॑से। यत्। त्वम्। मि॒त्रः। भ॒व॒सि॒। यत्। सम्ऽइ॑द्धः। त्वे इति॑। विश्वे॑। स॒ह॒सः॒। पु॒त्र॒। दे॒वाः। त्वम्। इन्द्रः॑। दा॒शुषे॑। मर्त्या॑य ॥१॥

507 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:3» मन्त्र:1 | अष्टक:3» अध्याय:8» वर्ग:16» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:1» मन्त्र:1


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब बारह ऋचावाले तीसरे सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में राजा के कर्त्तव्य को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (सहसः) बल के (पुत्र) पालन करनेवाले (अग्ने) विद्या का अभ्यास किये हुए विद्वान् ! (यत्) जिसके (त्वम्) आप (मित्रः) सखा और (यत्) जिससे (समिद्धः) प्रकाशयुक्त (भवसि) होते हो और जो (त्वम्) आप (वरुणः) दुष्टों के बन्ध करनेवाले श्रेष्ठ (जायसे) होते हो और जो (त्वम्) आप (इन्द्रः) ऐश्वर्य्य के दाता (दाशुषे) देने योग्य (मर्त्याय) मनुष्य के लिये धन देते हो उन (त्वे) आप में (विश्वे) सम्पूर्ण (देवाः) विद्वान् जन प्रसन्न होते हैं ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे राजन् ! जिसके आप मित्र वा जिससे आप विरुद्ध और उदासीन होते हैं, वह आपके साथ सदैव मित्रता रक्खे और आप भी उसके साथ रक्खें ॥१॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वरुण मित्र इन्द्र

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (अग्ने) = अग्रणी प्रभो ! (त्वम्) = आप (यत्) = जब (जायसे) = हमारे हृदयों में प्रादुर्भूत होते हैं, तो (वरुण:) = सब पापों का निवारण करनेवाले होते हैं । (यत् समिद्धः) = जब हमारे हृदयों में आप समिद्ध [दीप्त] होते हैं तो (त्वम्) = आप (मित्रः) = सब प्रमीतियों से, मृत्यु व रोगों से बचानेवाले (भवसि) = होते हैं। [२] हे (सहसः) = पुत्र शत्रुओं का मर्षण करनेवाली शक्ति के पुञ्ज प्रभो ! (त्वे) = आप में (विश्वे देवाः) = सब देवों का निवास है। आपके प्राप्त होने पर सब देवों की प्राप्ति तो हो ही जाती है। आपका आना ही सब दिव्य गुणों के आने का कारण बनता है। आपका स्मरण करके हम हृदयों को पवित्र व दिव्यवृत्तियों का अधिष्ठान बना पाते हैं । [३] हे प्रभो! आप (दाशुषे मर्त्याय) = इस दाश्वान् मनुष्य के लिये देने की वृत्तिवाले मनुष्य के लिये अथवा अपना अर्पण करनेवाले मनुष्य के लिये (त्वम्) = आप (इन्द्रः) = परमैश्वर्यशाली हैं तथा शत्रुओं का विद्रावण करनेवाले हैं। जो भी आपके प्रति अपना अर्पण करता है, उसे आप परमैश्वर्य-सम्पन्न करते हैं और उसके काम-क्रोध आदि शत्रुओं का संहार करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु दाश्वान् पुरुष के लिये मित्र हैं, वरुण हैं, इन्द्र हैं।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजकर्तव्यकर्म्माह ॥

अन्वय:

हे सहसस्पुत्राग्ने ! यत्त्वं मित्रो यत्समिद्धो भवसि यस्त्वं वरुणो जायसे यस्त्वमिन्द्रो दाशुषे मर्त्याय धनं ददासि तस्मिँस्त्वे विश्वे देवाः प्रसन्ना जायन्ते ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वम्) (अग्ने) कृतविद्याभ्यास (वरुणः) दुष्टानां बन्धकृच्छ्रेष्ठः (जायसे) (यत्) यस्य (त्वम्) (मित्रः) सखा (भवसि) (यत्) येन (समिद्धः) प्रदीप्तः (त्वे) त्वयि (विश्वे) सर्वे (सहसः) (पुत्रः) बलस्य पालक (देवाः) विद्वांसः (त्वम्) (इन्द्रः) ऐश्वर्यदाता (दाशुषे) दातुं योग्याय (मर्त्याय) ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे राजन् ! यस्य त्वं सखा यस्माद्विरुद्ध उदासीनो वा भवसि स त्वया सह सदैव मित्रतां रक्षेत् त्वमपि ॥१॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, flaming fire, light of knowledge and power of the world, when you are born, you shine like Varuna, light of the dawn and spirit of justice and discrimination in mankind. When you are in full blaze of your glory, you are like Mitra, bright sun, friend of all. In you reside and abide all the powers of nature’s divinity, O child of omnipotence, and you are Indra, giver of honour and excellence for the man of charity and generosity.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of a ruler are told.

अन्वय:

O learned ruler ! O protector of strength all enlightened persons are pleased with you when being a friend you are illumined or enlightened; when you take the form of Varuna-the best acceptable and the fastener of the wicked, and when being Indra you become the giver of wealth. You give the wealth thus to him, who deserves your help and encouragement.

भावार्थभाषाः - O ruler! let that man ever maintain friendship with you, even if you are his friend, foe or indifferent. You should also be friendly to all.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात राजा व प्रजेला चोरी व अन्य अपराध इत्यादींचे निवारण सांगितल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्व सूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - हे राजा! ज्याच्याबरोबर तू मैत्री ठेवतोस किंवा जो तुझा शत्रू आहे त्याच्याशी तू असा वाग, की त्याने तुझ्याबरोबर सदैव मैत्री करावी व तूही त्याच्याबरोबर मैत्री ठेवावीस. ॥ १ ॥