वांछित मन्त्र चुनें
475 बार पढ़ा गया

त्र्य॑र्य॒मा मनु॑षो दे॒वता॑ता॒ त्री रो॑च॒ना दि॒व्या धा॑रयन्त। अर्च॑न्ति त्वा म॒रुतः॑ पू॒तद॑क्षा॒स्त्वमे॑षा॒मृषि॑रिन्द्रासि॒ धीरः॑ ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

try aryamā manuṣo devatātā trī rocanā divyā dhārayanta | arcanti tvā marutaḥ pūtadakṣās tvam eṣām ṛṣir indrāsi dhīraḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्री। अ॒र्य॒मा। मनु॑षः। दे॒वऽता॑ता। त्री। रो॒च॒ना। दि॒व्या। धा॒र॒य॒न्त॒। अर्च॑न्ति। त्वा॒। म॒रुतः॑। पू॒तऽद॑क्षाः। त्वम्। ए॒षा॒म्। ऋषिः॑। इ॒न्द्र॒। अ॒सि॒। धीरः॑ ॥१॥

475 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:29» मन्त्र:1 | अष्टक:4» अध्याय:1» वर्ग:23» मन्त्र:1 | मण्डल:5» अनुवाक:2» मन्त्र:1


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब पन्द्रह ऋचावाले उनतीसवें सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में इन्द्रपदवाच्य राजगुणों को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) अत्यन्त ऐश्वर्य से युक्त करनेवाले राजन् ! जो (मनुषः) मनुष्य (देवताता) विद्वानों से करने योग्य व्यवहार में (दिव्या) श्रेष्ठ (त्री) तीन (रोचना) प्रकाशकों को (धारयन्त) धारण करते हैं (अर्यमा) व्यवस्थापक अर्थात् किसी कार्य्य को रीति से संयुक्त करनेवाला (त्री) तीन सुखों को धारण करता है और जो (पूतदक्षाः) पवित्र बल से संयुक्त करनेवाला (त्री) तीन सुखों को धारण करता है और जो (पूतदक्षाः) पवित्र बलवाले (मरुतः) मनुष्य (त्वा) आपका (अर्चन्ति) सत्कार करते हैं (एषाम्) इनके (त्वम्) आप (ऋषिः) मन्त्र और अर्थों के जाननेवाले (धीरः) धीर (असि) हो ॥१॥
भावार्थभाषाः - जो तीन कर्म्म, उपासना और ज्ञान को धारण करके पवित्र होते हैं, वे ही बलवान् होकर सत्कृत होते हैं ॥१॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

मरुतः पूतदक्षा:

पदार्थान्वयभाषाः - १. (मनुषः) = विचारशील पुरुष (देवताता) = यज्ञों में जीवन को यज्ञों में चलाते हुए - (त्री अर्यमा) = तीन [अरीन् यच्छति नि० ११.२३] शत्रुओं के नियमनों को तथा (त्री दिव्या रोचना) = तीन दिव्य दीप्तियों को (धारयन्त) = धारण करते हैं। 'काम' के नियमन के द्वारा शरीर की तेजस्विता को, 'क्रोध' के नियमन के द्वारा मानस आह्लाद को, तथा 'लोभ' के नियमन के द्वारा ज्ञान की प्रचण्ड दीप्ति को ये धारण करनेवाले होते हैं । २. हे प्रभो ! (त्वा) = आपको (मरुतः) = मितरावी [कम बोलनेवाले] व प्राणसाधना करनेवाले [मरुतः प्राणा:] (पूतदक्षा:) = पवित्र बलवाले व्यक्ति ही (अर्चन्ति) = पूजते हैं। प्रभु का उपासक [क] कम बोलता है [ख] प्राणायाम का अभ्यासी होता है [३] अपने बल को वासनाओं से मलिन नहीं होने देता। हे (इन्द्र) = परमैश्वर्यशालिन् प्रभो ! (त्वम्) = आप (एषाम्) = इनके (ऋषिः) = मन्त्रद्रष्टृत्व को देनेवाले हैं तथा (धीर:) = [धियम् ईरयति] बुद्धियों को प्रेरित करनेवाले हैं। ये उपासक प्रभु कृपा से ही 'ऋषि व धीर' बनते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ– 'काम, क्रोध, लोभ' को जीतकर हम 'शरीर, मन व मस्तिष्क' की दीप्ति को धारण करें। प्राणसाधना द्वारा पवित्र बलवाले होकर प्रभु के उपासक बनें। प्रभु हमें धीर व ऋषि बनाएँगे ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथेन्द्रपदवाच्यराजगुणानाह ॥

अन्वय:

हे इन्द्र राजन् ! ये मनुषो देवताता दिव्या त्री रोचना धारयन्ताऽर्यमा त्री सुखानि धरति ये पूतदक्षा मरुतस्त्वार्चन्त्येषां त्वमृषिर्धीरोऽसि ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्री) त्रीणि (अर्यमा) व्यवस्थापकः (मनुषः) मनुष्याः (देवताता) विद्वत्कर्त्तव्ये व्यवहारे (त्री) त्रीणि (रोचना) प्रकाशकानि (दिव्या) दिव्यानि (धारयन्त) (अर्चन्ति) सत्कुर्वन्ति (त्वा) त्वाम् (मरुतः) मनुष्याः (पूतदक्षाः) पवित्रबलाः (त्वम्) (एषाम्) (ऋषिः) मन्त्रार्थवेत्ता (इन्द्र) परमैश्वर्य्ययोजक (असि) (धीरः) ॥१॥
भावार्थभाषाः - ये त्रीणि कर्मोपासनाज्ञानानि धृत्वा पवित्रा जायन्ते त एव बलवतो भूत्वा सत्कृता भवन्ति ॥१॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord of power and ruling power of the world, in the holy yajna of the social order, its governance and administration, those heroes of the speed of winds honour and serve you whose strength and expertise is pure and sanctified : men of judgement and discretion who are thrice blest with full knowledge, noble action and devotion to Divinity; men of brilliance who are self-established with health of body, mind and soul, familial joy and social commitment; and men who enjoy the favour and grace of Divinity. Indra, you are their seer, philosopher and guide, imperturbable, inviolable and unchallengeable.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

Attributes and duties of Indra (a king) are told.

अन्वय:

O king ! you are organizer of prosperity. The persons who uphold three illuminating qualities i.e. knowledge, action and communion in their dealings with the enlightened men, with an organizer or manager who upholds happiness of three kinds (physical, mental and spiritual); with those mortals, who endowed with pure strength honor you; to all of them, you the knower of the meanings of the mantras are giver of good intellect or advice to all of them.

भावार्थभाषाः - Those persons only are honored everywhere who become pure by upholding three qualities-knowledge, action and communion and who acquire strength thereby.
टिप्पणी: विद्वांसो हि देवा: (Stph 3, 7, 3, 10) ऋषिदर्शनात् स्तोमान् ददर्शेत्योपमन्यवः, तदायते नास्तपस्यमानाम् ब्रह्म स्वयम्भवभ्यानर्षत् त ऋषयोऽभवन् । तदृषीणां ऋषित्वमिति विज्ञायते । ( NKT 2, 3, 11 ) त्रीणिसुखानि अव्याख्यातानि भाष्येऽत्र । तानि भौतिकमानसिकात्मिक सुखरूपेण ग्रहीतुं शक्यन्ते, आध्यात्मिकाधिभौतिकाधि देविकानि वा ।

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात इंद्र व विद्वानांच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची पूर्वसूक्तार्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - जे ज्ञान, कर्म, उपासना करून पवित्र बनतात ते बलवान होतात व सत्कार करण्यायोग्य असतात. ॥ १ ॥