वांछित मन्त्र चुनें
397 बार पढ़ा गया

आ श्वै॑त्रे॒यस्य॑ ज॒न्तवो॑ द्यु॒मद्व॑र्धन्त कृ॒ष्टयः॑। नि॒ष्कग्री॑वो बृ॒हदु॑क्थ ए॒ना मध्वा॒ न वा॑ज॒युः ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ā śvaitreyasya jantavo dyumad vardhanta kṛṣṭayaḥ | niṣkagrīvo bṛhaduktha enā madhvā na vājayuḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। श्वै॒त्रै॒यस्य॑। ज॒न्तवः॑। द्यु॒ऽमत्। व॒र्ध॒न्त॒। कृ॒ष्टयः॑। नि॒ष्कऽग्री॑वः। बृ॒हत्ऽउ॑क्थः। ए॒ना। मध्वा॑। न। वा॒ज॒ऽयुः ॥३॥

397 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:19» मन्त्र:3 | अष्टक:4» अध्याय:1» वर्ग:11» मन्त्र:3 | मण्डल:5» अनुवाक:2» मन्त्र:3


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वानो ! जिस (श्वैत्रेयस्य) अन्तरिक्ष में स्थित दिशाओं में उत्पन्न जल के मध्य में (जन्तवः) जीव और (कृष्टयः) मनुष्य (वर्धन्त) वृद्धि को प्राप्त होते हैं (एना) इस (मध्वा) मधुर जल से (वाजयुः) अन्न की कामना करते हुए के (न) सदृश (बृहदुक्थः) अत्यन्त प्रशंसित (निष्कग्रीवः) एक निष्क का जिसमें चार सुवर्ण प्रमाण से युक्त आभूषण जिसकी ग्रीवा में ऐसा पुरुष (द्युमत्) प्रकाश से युक्त सुख को (आ) प्राप्त होता है ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! इस संसार में जितने पदार्थ हैं, वे सब जल ही से होते हैं अर्थात् सब का बीज जल ही है, ऐसा जान कर सब सुखों को प्राप्त होओ ॥३॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'निष्कग्रीव- बृहदुक्थ-वाजयु'

पदार्थान्वयभाषाः - [१] गतमन्त्र में वर्णित (श्वैत्रेयस्य) = [श्वित्रं- शुद्ध हृदयान्तरिक्ष] शुद्ध हृदयान्तरिक्षवाले पुरुष के (जन्तवः) = सन्तान [जायन्ते इति] (द्युमत्) = ज्योतिर्मय होते हुए (आवर्धन्त) = सर्वथा वृद्धि को प्राप्त होते हैं | (कृष्टयः) = ये खूब ही श्रमशील व ज्ञानी होते हैं [कृष्टि: = a learned man] । वस्तुतः मातापिता के संस्कारों को लेकर ही तो सन्तान होते हैं। [२] यह (श्वैत्रेय) [= शुद्ध हृदयवाला पुरुष] = स्वयं भी (निष्कग्रीवः) = ग्रीवा में स्वर्णहार धारण किये हुए, स्वर्ण हिरण्य-ज्ञान-विज्ञान से अलंकृत गर्दनवाला, (बृहद् उक्थ:) = खूब ही स्तोत्रोंवाला (च) = तथा (एना मध्वा) = इस सोम के द्वारा [वीर्यशक्ति के द्वारा] (वाजयुः) = शक्ति को अपने साथ जोड़ने की कामनावाला होता है। यह (श्वैत्रेय) = ज्ञानों को गर्दन में धारण किये हुए, स्तुतिशील व शक्ति सम्पन्न होता है। तभी तो इसके सन्तान भी ज्योतिर्मय व श्रमशील होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- जब माता-पिता 'श्वैत्रेय' [शुद्ध जीवनवाले] होते हैं तो उनके सन्तान ज्योतिर्मय श्रमशील होते हैं। हम अपने जीवन को ज्ञान शक्ति व स्तुति से सम्पन्न बनायें ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे विद्वांसो ! यस्य श्वैत्रेयस्य मध्ये जन्तवः कृष्टयो वर्धन्तैना मध्वा वाजयुर्न बृहदुक्थो निष्कग्रीवो द्युमत् सुखमा लभते ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) (श्वैत्रेयस्य) श्वित्रास्वन्तरिक्षस्थासु दिक्षु भवस्य जलस्य (जन्तवः) जीवाः (द्युमत्) प्रकाशवत् (वर्धन्त) वर्धन्ते (कृष्टयः) मनुष्याः (निष्कग्रीवः) निष्कं चतुस्सौवर्णप्रमितमाभूषणं ग्रीवायां यस्य सः (बृहदुक्थः) महत् प्रशंसितः (एना) एनेन (मध्वा) मधुना (न) इव (वाजयुः) वाजमन्नं कामयमानः ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! इह संसारे यावन्तः पदार्थास्सन्ति तावन्तो जलेनैव भवन्ति सर्वेषां बीजं जलमेवास्तीति विज्ञाय सर्वाणि सुखानि लभध्वम् ॥३॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Living beings of spatial waters, common men on earth, the man wearing a golden necklace, and the priest chanting loud hymns, loving and wanting food and energy sweet as honey, all grow by the energy of vital fire and, with holy chant and yajnic action, develop the light and power of brilliant Agni.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The enlightened persons are narrated.

अन्वय:

O learned persons ! all living beings including men grow in the midst of water in the firmament (raining water). A man desiring good food is delighted with this sweet water. Similarly a man who has ornaments made of gold (named nishka equal to four golden coins) in his neck is very much admired and enjoys, glorious happiness.

भावार्थभाषाः - O men! knowing that all substances are born of the water and have their origin in water, enjoy happiness of all kinds. (The human and other living beings have 85 percent, and more water in their bodies. Ed.).
टिप्पणी: In the original Sanskrit commentary मधवा has been explained as मधुना though in the Hindi translation it has been rendered as मधुर जलसे. Better sense will be honey, which is considered in Ayurveda to be one of the best foods.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! या जगात जितके पदार्थ आहेत ते जलानेच तयार होतात. अर्थात, सर्वांचे बीज जलच आहे हे जाणून सर्व सुख भोगा. ॥ ३ ॥