वांछित मन्त्र चुनें
415 बार पढ़ा गया

ये अ॑ग्ने चन्द्र ते॒ गिरः॑ शु॒म्भन्त्यश्व॑राधसः। शुष्मे॑भिः शु॒ष्मिणो॒ नरो॑ दि॒वश्चि॒द्येषां॑ बृ॒हत्सु॑की॒र्तिर्बोध॑ति॒ त्मना॑ ॥४॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ye agne candra te giraḥ śumbhanty aśvarādhasaḥ | śuṣmebhiḥ śuṣmiṇo naro divaś cid yeṣām bṛhat sukīrtir bodhati tmanā ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ये। अ॒ग्ने॒। च॒न्द्र॒। ते॒। गिरः॑। शु॒म्भन्ति॑। अश्व॑ऽराधसः। शु॒ष्मे॑भिः। शु॒ष्मिणः॒। नरः॑। दि॒वः। चि॒त्। येषा॑म्। बृ॒हत्। सु॒ऽकी॒र्त्तिः। बोध॑ति। त्मना॑ ॥४॥

415 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:10» मन्त्र:4 | अष्टक:4» अध्याय:1» वर्ग:2» मन्त्र:4 | मण्डल:5» अनुवाक:1» मन्त्र:4


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वद्विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (चन्द्र) आनन्द देनेवाले (अग्ने) विद्वन् ! (ते) आपकी (अश्वराधसः) बिजुली आदि पदार्थों की सिद्धि करनेवाली (गिरः) धर्मसम्बन्धिनी वाणियों को (ये) जो (शुष्मेभिः) बलों के साथ (शुष्मिणः) बली (दिवः) कामना करते हुए (चित्) भी (नरः) मुख्य नायकजन (शुम्भन्ति) विराजते हैं और (येषाम्) जिनकी इन वाणियों को (बृहत्, सुकीर्त्तिः) बड़ी उत्तम प्रशंसायुक्त आप (त्मना) आत्मा से (बोधति) जानते हैं, वे मित्र हों ॥४॥
भावार्थभाषाः - जो विद्वान् सदृश गुण, कर्म और स्वभाववाले मित्र होकर अग्नि आदि पदार्थों की विद्याओं को परस्पर जनाते हैं, वे सिद्ध मनोरथवाले होते हैं ॥४॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

स्तुति के लाभ

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (अग्ने) = अग्रणी चन्द्र-सब के आह्लाद को करनेवाले प्रभो ! (ये) = जो व्यक्ति (ते) = आपकी (गिरः) = स्तुति-वाणियों को (शुम्भन्ति) = शोभन करते हैं, अर्थात् खूब ही आपका स्तवन करते हैं, वे (अश्वराधसः) = अपने इन्द्रियाश्वों को खूब ही संसिद्ध करनेवाले होते हैं। [२] ये स्तोता (नरः) = पुरुष (शुष्मेभिः) = शत्रु शोषक बलों से (शुष्मिण:) = बलवाले होते हैं। ये वे होते हैं, (येषाम्) = जिनकी (सुकीर्तिः) = उत्तम कीर्ति (दिवः चित्) = द्युलोक से भी (बृहत्) = बड़ी होती है, इनकी कीर्ति दिशाओं से अवच्छिन्न नहीं होती। इन लोगों का प्रभु (त्मना) = स्वयं (बोधति) = ध्यान करते हैं। जो व्यक्ति इन्द्रियाश्वों को वश में करके मार्ग पर बढ़ते हैं, प्रभु से वे रक्षणीय होते ही हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- स्तुति से [१] इन्द्रियाश्वों का वशीकरण होता है, [२] शत्रु शोषक बल प्राप्त होता है, [३] हम यशस्वी कर्मोंवाले बनते हैं, [४] प्रभु से रक्षणीय होते हैं ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे चन्द्राग्ने ! तेऽश्वराधसो गिरो ये शुष्मेभिः सह शुष्मिणो दिवश्चिन्नरः शुम्भन्ति येषामेता गिरो बृहत्सुकीर्त्तिर्भवान् त्मना बोधति ते सखायो भवन्तु ॥४॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ये) (अग्ने) विद्वन् (चन्द्र) आह्लादप्रद (ते) तव (गिरः) धर्म्या वाचः (शुम्भन्ति) विराजन्ते (अश्वराधसः) विद्युदादिपदार्थसंसाधिकाः (शुष्मेभिः) बलैः (शुष्मिणः) बलिनः (नरः) नायकाः (दिवः) कामयमानाः (चित्) अपि (येषाम्) (बृहत्, सुकीर्त्तिः) महोत्तमप्रशंसः (बोधति) जानाति (त्मना) आत्मना ॥४॥
भावार्थभाषाः - ये विद्वांसस्तुल्यगुणकर्मस्वभावाः सखायो भूत्वाऽग्न्यादिपदार्थविद्यां परस्परं बोधयन्ति ते सिद्धकामा जायन्ते ॥४॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, lord of beauty, majesty and ecstasy, the words of your voice, potent and pregnant with sense and power, shine and reverberate all round in space with the message of action and achievement at the fastest, the wise expansive vibrancy of which, a shower from heaven, by itself, awakens and inspires the leading people of imagination with flames of fire.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of learned person's attributes and their duties are told.

अन्वय:

O learned person ! you proclaim to be giver of delight, and thus accomplish energy etc. like the words of the leading and mighty men. You desire the welfare of all, and shine with their virtues. You know their great glory or good reputation and retain it your soul. Let them be your friends.

भावार्थभाषाः - The learned persons become friends and are endowed with the matching merits, actions and temperaments. They tell one another about the science of Agni (energy and electricity) and other elements, and thus get their noble desires fulfilled.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे विद्वानांप्रमाणे गुण, कर्म, स्वभावयुक्त असून मित्र बनतात व अग्नी इत्यादी पदार्थांची विद्या परस्पर जाणून घेतात ते सिद्धकाम असतात. ॥ ४ ॥