वांछित मन्त्र चुनें
480 बार पढ़ा गया

मा॒र्जा॒ल्यो॑ मृज्यते॒ स्वे दमू॑नाः कविप्रश॒स्तो अति॑थिः शि॒वो नः॑। स॒हस्र॑शृङ्गो वृष॒भस्तदो॑जा॒ विश्वाँ॑ अग्ने॒ सह॑सा॒ प्रास्य॒न्यान् ॥८॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

mārjālyo mṛjyate sve damūnāḥ kavipraśasto atithiḥ śivo naḥ | sahasraśṛṅgo vṛṣabhas tadojā viśvām̐ agne sahasā prāsy anyān ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मा॒र्जा॒ल्यः॑। मृ॒ज्य॒ते॒। स्वे। दमू॑नाः। क॒वि॒ऽप्र॒श॒स्तः। अति॑थिः। शि॒वः। नः॒। स॒हस्र॑ऽशृङ्गः। वृ॒ष॒भः। तत्ऽओ॑जाः। विश्वा॑न्। अ॒ग्ने॒। सह॑सा। प्र। अ॒सि॒। अ॒न्यान् ॥८॥

480 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:5» सूक्त:1» मन्त्र:8 | अष्टक:3» अध्याय:8» वर्ग:13» मन्त्र:2 | मण्डल:5» अनुवाक:1» मन्त्र:8


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अग्ने) अग्नि के सदृश वर्तमान (दमूनाः) इन्द्रियों को वश में रखनेवाले (कविप्रशस्तः) विद्वानों से प्रशंसा करने योग्य अथवा विद्वानों में प्रशंसा को प्राप्त (शिवः) मङ्गलस्वरूप वा मङ्गल करनेवाले (अतिथिः) जिनकी आने की कोई तिथि नियत विद्यमान न हो (सहस्रशृङ्गः) जो हजारों शृङ्गों के तुल्य तेजों से युक्त (वृषभः) बलिष्ठ और वृष्टि करनेवाले (तदोजाः) जिनका वही पराक्रम (मार्जाल्यः) जो अत्यन्त शुद्ध करनेवाले अग्नि के सदृश आप (स्वे) अपने में (प्र, मृज्यते) शुद्ध किये जाते हैं, वह (सहसा) बल से (विश्वान्) सम्पूर्ण (नः) हम लोगों की तथा (अन्यान्) अन्यों की रक्षा करते हुए (असि) विद्यमान हो, उनकी हम लोग सेवा करें ॥८॥
भावार्थभाषाः - वे ही अतिथि होवें जो इन्द्रियों के दमन करने और मङ्गलाचरण करनेवाले धर्म्मिष्ठ विद्वान् और सब के प्रिय साधन में प्रीति करनेवाले होवें और जैसे अग्नि सब का शुद्ध करनेवाला है, वैसे ही सम्पूर्ण जगत् के पवित्र करनेवाले अतिथि जन हैं ॥८॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'मार्जाल्य' प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (मार्जाल्यः) = यह प्रभु ही परिशोध के योग्य हैं, अन्ततः प्रभु ही ज्ञेय हैं, इनके जान लेने पर ही जीवन-यात्रा की पूर्णता होती है 'ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि, यज्ज्ञात्वा मृतमश्नुते' । (स्वे मृज्यते) = प्रत्येक व्यक्ति से अपने अन्दर ही इस प्रभु का परिशोध हुआ करता है। हृदय की शुद्धि के होने पर वहाँ ही प्रभु का दर्शन होता है। ये प्रभु (दमूना:) = [दानमनाः] सदा हमारे लिये आवश्यक साधनों को देने के मनवाले हैं। (कविप्रशस्त:) = ज्ञानियों से सदा प्रभु का शंसन किया जाता है। वे प्रभु (अतिथिः) = निरन्तर गतिवाले हैं, हमारे यहाँ भी प्रभु का आगमन होता है, हमारे भी वे अतिथि बनते हैं और (नः शिवः) = हमारा कल्याण करनेवाले हैं । [२] (सहस्त्रशृंगः) = अनन्त ज्ञान की ज्वालाओंवाले वे प्रभु (वृषभ:) = अत्यन्त शक्तिशाली हैं। (तद् ओजः) = उस पदार्थ के ओज प्रभु ही तो हैं 'यद् यद् विभूतिमत्सत्वं श्रीमदूर्जितमेव वा तत्तदेवावगच्छा त्वं मम तेजोंशसम्भवम्' । हे (अग्ने) = अग्रणी प्रभो! आप (विश्वान् अन्यान्) = अन्य सबको सहसा अपने बल से (प्र असि) = [प्रभवसि] अभिभूत कर लेनेवाले हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- शुद्ध हृदय में प्रभु का दर्शन करने का प्रयत्न करना चाहिए। वे प्रभु ही सब तेजस्वियों का तेज व बलवानों का बल हैं। वे अपने बल से सबको अभिभूत करनेवाले हैं।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे अग्ने! दमूनाः कविप्रशस्तः शिवोऽतिथिः सहस्रशृङ्गो वृषभस्तदोजा मार्जाल्योऽग्निरिव भवान् स्वे प्र मृज्यते स सहसा विश्वान्नोऽस्मानन्यांश्च प्ररक्षन्नसि तं वयं सेवेमहि ॥८॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मार्जाल्यः) संशोधकः (मृज्यते) शुद्ध्यते (स्वे) स्वकीये (दमूनाः) दमनशीलः (कविप्रशस्तः) कविभिः प्रशंसनीयः कविषु प्रशस्तो वा (अतिथिः) अविद्यमाननियततिथिः (शिवः) मङ्गलमयो मङ्गलकारी (नः) अस्मान् (सहस्रशृङ्गः) सहस्राणि शृङ्गाणीव तेजांसि यस्य सः (वृषभः) बलिष्ठो वर्षणशीलः (तदोजाः) तदेवौजः पराक्रमो यस्य सः (विश्वान्) समग्रान् (अग्ने) अग्निरिव वर्त्तमान (सहसा) बलेन (प्र) (असि) (अन्यान्) ॥८॥
भावार्थभाषाः - त एवाऽतिथयः स्युर्ये दान्ता मङ्गलाचारा धर्मिष्ठा विद्वांसो जितेन्द्रियाः सर्वेषां प्रियसाधनरुचयो भवेयुः। यथाऽग्निः सर्वशोधकोऽस्ति तथैव सर्वजगत्पवित्रकरा अतिथयः सन्ति ॥८॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, pure and purifying catalytic power, is refined in itself. Self-controlled and a powerful controller, sung and celebrated by poets, it is a welcome guest, auspicious and beneficent for all of us as a breeze of peace and freshness. Agni, O light of a thousand flames of eminence, generous as cloud showers, blazing lustrous, you are the pioneer, overtaking, conquering, and leading all others forward with your power and force.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

More is told about the preachers and audience.

अन्वय:

O splendid like the fire ! you who are self-controlled, admired by or amongst the wise sages, auspicious, venerable guest (whose date of coming is not fixed) possessor of thousands of splendors like horns, mighty and showerer of happiness, very vigorous, purifier of all like the fire are purified at their is dwelling places, (by the great seers). You protect us and all others with your power. Therefore we serve you.

भावार्थभाषाः - They are to be considered as true guests who are men of self-control, auspicious, righteous scholars and interested in doing good to other. As fire is the purifier of all, so the guests are purifiers of the whole world.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे इंद्रियदमन करणारे, श्रेष्ठ आचरण करणारे, धार्मिक विद्वान, जितेन्द्रिय व सर्वांना आवडती साधने देणारे असतात. तेच अतिथी असतात. जसा अग्नी सर्वांना शुद्ध करणारा असतो तसेच अतिथी संपूर्ण जगाला पवित्र करतात. ॥ ८ ॥