वांछित मन्त्र चुनें
407 बार पढ़ा गया

कृ॒ष्णं त॒ एम॒ रुश॑तः पु॒रो भाश्च॑रि॒ष्ण्व१॒॑र्चिर्वपु॑षा॒मिदेक॑म्। यदप्र॑वीता॒ दध॑ते ह॒ गर्भं॑ स॒द्यश्चि॑ज्जा॒तो भव॒सीदु॑ दू॒तः ॥९॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

kṛṣṇaṁ ta ema ruśataḥ puro bhāś cariṣṇv arcir vapuṣām id ekam | yad apravītā dadhate ha garbhaṁ sadyaś cij jāto bhavasīd u dūtaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

कृ॒ष्णम्। ते॒। एम॑। रुश॑तः। पु॒रः। भाः। च॒रि॒ष्णु। अ॒र्चिः। वपु॑षाम्। इत्। एक॑म्। यत्। अप्र॑ऽवीता। दध॑ते। ह॒। गर्भ॑म्। स॒द्यः। चि॒त्। जा॒तः। भव॑सि। इत्। ऊ॒म् इति॑। दू॒तः॥९॥

407 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:7» मन्त्र:9 | अष्टक:3» अध्याय:5» वर्ग:7» मन्त्र:4 | मण्डल:4» अनुवाक:1» मन्त्र:9


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब विद्वद्विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वन् ! जिस (रुशतः) उत्तम रूपयुक्त प्रीतिकारक (ते) आपका (यत्) जो (कृष्णम्) खींचनेवाला (पुरः) प्रथम (भाः) प्रकाशमान (चरिष्णु) चलनेवाला (वपुषाम्) रूपवाले शरीरों के (एकम्) सहायरहित (अर्चिः) तेज (इत्) ही है, उसको हम लोग (एम) प्राप्त होवें और हे विद्वन् ! जैसे (अप्रवीता) नहीं जाती हुई स्त्री (गर्भम्) अन्तः स्वरूप को (दधते) धारण करती है, वैसे (ह) निश्चय से (सद्यः) शीघ्र (चित्) भी (जातः) प्रकट (दूतः) दूत के (इत्) सदृश वर्त्तमान (उ) ही (भवसि) होते हो, उससे सत्कार करने योग्य हो ॥९॥
भावार्थभाषाः - हे अध्यापक कृपालो ! आप बिजुली के तेज की विद्या का हम लोगों के लिये बोध कराइये कि जिस तेज से दूत के सदृश कार्य्यों को हम लोग करावें ॥९॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

यत्तदग्रे विषमिव

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे प्रभो ! (रुशत:) = देदीप्यमान (ते) = आपका (एम) = गमनमार्ग (कृष्णम्) = प्रारम्भ में कृष्ण है, शुरू में इस पर चलना बड़ा नीरस व कठिन प्रतीत होता है। परन्तु (पुरः भाः) = आगे प्रकाश है 'यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम्' (वपुषाम्) = शरीर धारियों के लिये (चरिष्णु अर्चि:) = यह गतिमय ज्ञानदीप्ति (इत्) = निश्चय से (एकम्) = मुख्य है। आपसे दी जानेवाली ज्ञान-ज्योति कर्मों में प्रेरित करती है, यह अर्चि [ज्ञानदीप्ति] चरिष्णु है । [२] (यत्) = जिन आपको (अप्रवीता:) = [seeds of knowledge not sown]'जिनमें ज्ञान बीज का वपन नहीं हुआ' वे लोग ह निश्चय से (गर्भं दधते) = अन्दर ही अन्दर धारण करते हैं, वे आप (सद्यः चित्) = शीघ्र ही (जातः) = प्रादुर्भूत हुए हुए (इत् उ) = निश्चय से (दूत:) = ज्ञान के सन्देशवाहक भवसि होते हैं। सर्वव्यापकता के नाते प्रभु सर्वत्र हैं। परन्तु जब प्रभु का हमारे में प्रादुर्भाव होता है तभी वे हमारे लिये ज्ञान-सन्देश को देते हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभुप्राप्ति का मार्ग प्रथम नीरस, पर पीछे अनुपम रसवाला है। प्रादुर्भूत हुए हुए प्रभु हमारे लिये ज्ञान सन्देश को देते हैं।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ विद्वद्विषयमाह ॥

अन्वय:

हे विद्वन् ! यस्य रुशतस्ते यत्कृष्णं पुरो भाश्चरिष्णु वपुषामेकमर्चिरिदस्ति तद्वयमेम। हे विद्वन् ! यथाऽप्रवीता गर्भं दधते तथा ह सद्यश्चिज्जातो दूत इवेदु भवसि तस्मात्सत्कर्त्तव्योऽसि ॥९॥

पदार्थान्वयभाषाः - (कृष्णम्) कर्षकम् (ते) तव (एम) प्राप्नुयाम (रुशतः) सुरूपस्य रुचिकरस्य (पुरः) पूर्वम् (भाः) प्रकाशमानः (चरिष्णु) यच्चरति गच्छति (अर्चिः) तेजः (वपुषाम्) रूपवतां शरीराणाम् (इत्) एव (एकम्) असहायम् (यत्) (अप्रवीता) अगच्छन्ती (दधते) धरति (ह) खलु (गर्भम्) अन्तःस्वरूपम् (सद्यः) शीघ्रम् (चित्) अपि (जातः) प्रकटः (भवसि) (इत्) (उ) (दूतः) दूत इव वर्त्तमानः ॥९॥
भावार्थभाषाः - हे अध्यापक कृपालो ! त्वं विद्युत्तेजसो विद्यामस्मान् बोधय येन तेजसा दूतवत्कर्म्माणि वयं कारयेम ॥९॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Let us know the motive force and paths of your brilliant light, both centripetal and centrifugal, the light and fire moving ahead, all round, blazing bright, unique among all forms of light. Just as an unpregnated female receives and carries the new embryo, so held in the unkindled vedi you light up immediately on ignition and rise to the heights as carrier of flames and fragrance.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of a learned person (a scientist) are told.

अन्वय:

O learned person ! let us attain that attractive splendor of the one who is beautiful and interesting among embodied persons and incomparable. As a chaste woman bears seed (in her womb ), in the same manner, you bear qualities within and manifest yourself as a great messenger of truth. Therefore, you are worthy of respect.

भावार्थभाषाः - O kind teacher ! enlighten us about the science of energy, so that we may be able to utilize it like a messenger.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे कृपाळू अध्यापका ! तू विद्युल्लतेच्या तेजाची विद्या आम्हाला शिकव. ज्या तेजाने आम्ही दूताप्रमाणे कार्य करावे. ॥ ९ ॥