वांछित मन्त्र चुनें
484 बार पढ़ा गया

को व॑स्त्रा॒ता व॑सवः॒ को व॑रू॒ता द्यावा॑भूमी अदिते॒ त्रासी॑थां नः। सही॑यसो वरुण मित्र॒ मर्ता॒त्को वो॑ऽध्व॒रे वरि॑वो धाति देवाः ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ko vas trātā vasavaḥ ko varūtā dyāvābhūmī adite trāsīthāṁ naḥ | sahīyaso varuṇa mitra martāt ko vo dhvare varivo dhāti devāḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

कः। वः॒। त्रा॒ता। व॒स॒वः॒। कः॒। व॒रू॒ता। द्यावा॑भूमी॒ इति॑। अ॒दि॒ते॒। त्रासी॑थाम्। नः॒। सही॑यसः। व॒रु॒ण॒। मि॒त्र॒। मर्ता॑त्। कः। वः॒। अ॒ध्व॒रे। वरि॑वः। धा॒ति॒। दे॒वाः ॥१॥

484 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:55» मन्त्र:1 | अष्टक:3» अध्याय:8» वर्ग:6» मन्त्र:1 | मण्डल:4» अनुवाक:5» मन्त्र:1


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब दश ऋचावाले पचपनवें सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में विद्वान् के गुणों का वर्णन करते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वरुण) उत्तम विद्वन् अध्यापक (मित्र) सम्पूर्ण मित्रों के उपदेशक (सहीयसः) अत्यन्त सहनेवाले बलिष्ठ ! (नः) हम लोगों के और (वः) आप लोगों के (अध्वरे) सत्य व्यवहार में (कः) कौन (मर्त्तात्) मनुष्य से (वरिवः) सेवन को (धाति) धारण करता है (द्यावाभूमी) प्रकाश और पृथिवी के सदृश आप दोनों हम लोगों की (त्रासीथाम्) रक्षा करो हे (वसवः) रहनेवाले (देवाः) विद्वानो ! (वः) आप लोगों का (कः) कौन (त्राता) रक्षक है। हे (अदिते) नहीं नाश होनेवाले जगदीश्वर ! आप का (कः) कौन (वरूता) स्वीकार करनेवाला है ॥१॥
भावार्थभाषाः - जो परमेश्वर की आज्ञा का पालन करता है, वह परमेश्वर से स्वीकार किया जाता है। हे मनुष्यो ! जो हमारा और आप लोगों का रक्षक है, वही हम लोगों से सेवा करने योग्य है और जो अहिंसा से सब मनुष्यों को विज्ञान में धारण करते हैं, वह और वे सदा सत्कार करने योग्य हैं ॥१॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वसुओं के रक्षक प्रभु

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (वसवः) = अपने निवास को उत्तम बनानेवाले लोगो ! (कः) = वह अनिर्वचनीय प्रभु ही (वः) = आपके (त्राता) = रक्षक हैं । (कः) = वे आनन्दमय प्रभु ही (वरूता) = तुम्हारे सब अशुभों का निवारण करनेवाले हैं। हे (अदिते) = अखण्डनीय (द्यावाभूमी) = द्युलोक व पृथिवीलोक! आप (नः) = हमारा (त्रासीथाम्) = रक्षण करिए। सारा ब्रह्माण्ड हमारे उत्तम निवास के लिए अनुकूल हो। [२] हे (देवा:) = देववृत्ति के पुरुषो! (कः) = वे प्रभु ही (अध्वरे) = इस जीवन यज्ञ में (वः) = आपके लिए (वरिवः) = ऐश्वर्य को (धाति) = धारण करते हैं। हे (वरुण) = सब अशुभों का निवारण करनेवाले (मित्र) = सब प्रभीतियों [मृत्यु व पापों] से बचानेवाले प्रभो ! (सहीयसः मर्तात्) = हमारा अभिभव करनेवाले मनुष्य से आप हमें रक्षित करिए।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम अपने निवास को उत्तम बनाएँ । प्रभु हमारा रक्षण करेंगे।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ विद्वद्गुणानाह ॥

अन्वय:

हे वरुण मित्र सहीयसो ! नो वोऽध्वरे को मर्त्ताद्वरिवो धाति द्यावाभूमी इव युवामस्मान् त्रासीथाम्। हे वसवो देवा ! वः वस्त्राताऽस्ति। हे अदिते जगदीश्वर ! तव को वरूताऽस्ति ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (कः) (वः) युष्माकम् (त्राता) रक्षकः (वसवः) ये वसन्ति तत्सम्बुद्धौ (कः) (वरूता) स्वीकर्त्ता (द्यावाभूमी) प्रकाशपृथिव्यौ (अदिते) अविनाशिन् (त्रासीथाम्) रक्षेथाम् (नः) अस्माकम् (सहीयसः) अतिशयेन सहनशीलान् बलिष्ठान् (वरुण) उत्कृष्टविद्वन्नध्यापक (मित्र) सर्वसुहृदुपदेशक (मर्त्तात्) मनुष्यात् (कः) (वः) युष्माकम् (अध्वरे) सत्ये व्यवहारे (वरिवः) परिचरणं सेवनम् (धाति) दधाति (देवाः) विद्वांसः ॥१॥
भावार्थभाषाः - यो हि परमेश्वराज्ञां पालयति स परमेश्वरेण स्वीक्रियते। हे मनुष्या ! योऽस्माकं युष्माकञ्च रक्षकः स एवाऽस्माभिर्भजनीयः। येऽहिंसया सर्वान् मनुष्यान् विज्ञाने दधति स ते च सदैव सत्कर्त्तव्याः ॥१॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Vasus, shelter homes of life, which one of you is our saviour, our protector? O heaven and earth, O mother nature, safeguard us. O Mitra and Varuna, friend and lord of justice, who is our protector and defender against the powerful challenging man? O noble people, who bears and brings us the best gifts in yajna?

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of the enlightened persons are told.

अन्वय:

O noble highly learned teacher and preacher ! you are friendly to all. Protect us like the heaven and the earth. Who is the man that serves us the endowed with forbearance and strength and you in truthful dealing? O enlightened person! who lives in the light of knowledge? Who is your ( protector? Who is the Indestructible God (Aditi)? Who is the person that selects you as Adorable ?

भावार्थभाषाः - He who obeys the commands of God, is accepted by Him, as His devotee. O men! that God alone should be adored by us who is our and your protector. Those persons should be honored by all who keep all men immersed in true knowledge through non-violence.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात विद्वानाच्या गुणांचे वर्णन असल्याने या सूक्ताच्या अर्थाची या पूर्वीच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - जो परमेश्वराची आज्ञा पाळतो त्याला परमेश्वर स्वीकारतो. हे माणसांनो ! जो तुमचा आमचा रक्षक आहे त्याचेच भजन करणे योग्य आहे. जे अहिंसेने सर्व माणसांना विज्ञान देतात त्यांचा सत्कार करणे योग्य आहे. ॥ १ ॥