वांछित मन्त्र चुनें
395 बार पढ़ा गया

वाय॒विन्द्र॑श्च शु॒ष्मिणा॑ स॒रथं॑ शवसस्पती। नि॒युत्व॑न्ता न ऊ॒तय॒ आ या॑तं॒ सोम॑पीतये ॥३॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

vāyav indraś ca śuṣmiṇā sarathaṁ śavasas patī | niyutvantā na ūtaya ā yātaṁ somapītaye ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

वायो॒ इति॑। इन्द्रः॑। च॒। शु॒ष्मिणा॑। स॒ऽरथ॑म्। श॒व॒सः॒। प॒ती॒ इति॑। नि॒युत्व॑न्ता। नः॒। ऊ॒तये॑। आ। या॒त॒म्। सोम॑ऽपीतये ॥३॥

395 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:47» मन्त्र:3 | अष्टक:3» अध्याय:7» वर्ग:23» मन्त्र:3 | मण्डल:4» अनुवाक:5» मन्त्र:3


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब राजा और अमात्य के गुणों को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (शुष्मिणा) बलयुक्त और (शवसः) बल के (पती) पालन करनेवाले (नियुत्वन्ता) स्वामी और समर्थ (वायो) बड़े बल से युक्त (इन्द्रः, च) और राजा (नः) हम लोगों के (ऊतये) रक्षण आदि के और (सोमपीतये) ऐश्वर्य्य के पालन के लिये (सरथम्) समान वाहन को (आ, यातम्) प्राप्त होओ ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो राजा के मन्त्री जन बल के बढ़ानेवाले सामर्थ्य युक्त और न्यायकारी होवें, वे आप लोगों के पालन करनेवाले हों ॥३॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

शुष्म व शवस्

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (वायो) = हे क्रियाशीलता रूप देव! तू (च) = और (इन्द्रः) = यह जितेन्द्रियता रूप देवसम्राट् (सुष्मिणा) = काम-क्रोध आदि शत्रुओं के शोषण के बलवाले हो । (शवस: पती) = शक्ति के स्वामी हो । मानस बल 'शुष्म' है, शरीर बल 'शवस्' है। [२] आप दोनों (सरथम्) = इस समान रथ में (नियुत्वन्ता) = प्रशस्त इन्द्रियाश्वोंवाले होकर (ऊतये) = रक्षा के लिए (यः) = हमें (आयातम्) = प्राप्त होइये और (सोमपीतये) = सोम [वीर्य] - रक्षण के लिये होइये। सोम को शरीर में व्याप्त करते हुए आप हमें 'शुष्म व शवस्' को प्राप्त कराते हैं । इन्द्र का बल 'शुष्म' है। इससे यह काम क्रोध आदि शत्रुओं का शोषण करता है। वायु का बल 'शवस्' है। इससे यह सदा क्रियाशील बना रहता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम जितेन्द्रिय व क्रियाशील बनकर 'शुष्मी' व 'शवसस्पति' बनें ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजामात्यगुणानाह ॥

अन्वय:

हे शुष्मिणा शवसस्पती नियुत्वन्ता वायविन्द्रश्च न ऊतये सोमपीतये सरथमायातम् ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (वायो) महाबल (इन्द्रः) राजा (च) (शुष्मिणा) बलिष्ठौ (सरथम्) समानं यानम् (शवसः) बलस्य (पती) पालकौ (नियुत्वन्ता) प्रभुसमर्थौ (नः) अस्माकम् (ऊतये) रक्षणाय (आ) (यातम्) (सोमपीतये) ऐश्वर्य्यपालनाय ॥३॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! ये राज्ञोऽमात्याश्च बलवर्द्धिनः समर्था न्यायकारिणः स्युस्ते युष्माकं पालकाः सन्तु ॥३॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Vayu and Indra, most powerful, commander and ruler of the power and force of existence, controllers of the dynamics of energy, come hither together by the same chariot as two in one for the protection and promotion of our yajna of production, honour and excellence.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of the kings and ministers are told.

अन्वय:

O mighty vigorous and very powerful king and prime minister ! you are protectors (conserver) of great energy and masters of your senses and subjects. Come to guard or maintain our prosperity and protect us while riding in your car together.

भावार्थभाषाः - May those kings and their ministers who intensify strength, and are efficient and dispensers of justice, let them protect you.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! जे राजाचे मंत्री बल वाढविणारे, सामर्थ्ययुक्त व न्यायी असतील त्यांनी तुमचे पालन करावे. ॥ ३ ॥