वांछित मन्त्र चुनें
421 बार पढ़ा गया

उ॒तो हि वां॑ दा॒त्रा सन्ति॒ पूर्वा॒ या पू॒रुभ्य॑स्त्र॒सद॑स्युर्नितो॒शे। क्षे॒त्रा॒सां द॑दथुरुर्वरा॒सां घ॒नं दस्यु॑भ्यो अ॒भिभू॑तिमु॒ग्रम् ॥१॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

uto hi vāṁ dātrā santi pūrvā yā pūrubhyas trasadasyur nitośe | kṣetrāsāṁ dadathur urvarāsāṁ ghanaṁ dasyubhyo abhibhūtim ugram ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

उ॒तो इति॑। हि। वा॒म्। दा॒त्रा। सन्ति॑। पूर्वा॑। या। पू॒रुऽभ्यः॑। त्र॒सद॑स्युः। नि॒ऽतो॒शे। क्षे॒त्र॒ऽसाम्। द॒द॒थुः॒। उ॒र्व॒रा॒ऽसाम्। घ॒नम्। दस्यु॑ऽभ्यः। अ॒भिऽभू॑तिम्। उ॒ग्रम् ॥१॥

421 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:38» मन्त्र:1 | अष्टक:3» अध्याय:7» वर्ग:11» मन्त्र:1 | मण्डल:4» अनुवाक:4» मन्त्र:1


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब दश ऋचावाले अड़तीसवें सूक्त का आरम्भ है, उसके प्रथम मन्त्र में कैसा राजा हो, इस विषय को कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे राजन् ! आप और सेनापति (त्रसदस्युः) डरते हैं दस्यु जिससे ऐसे होते हुए जो (हि) जिस कारण (वाम्) आप दोनों के भृत्य (सन्ति) हैं उन (पूरुभ्यः) बहुतों से (या) जो (पूर्वा) प्रथम वर्त्तमान (दात्रा) दाता जन आप दोनों (नितोशे) अत्यन्त वध करने में (क्षेत्रासाम्) क्षेत्रों को विभाग करने और (उर्वरासाम्) बहुत श्रेष्ट पदार्थों से युक्त भूमि सेवनेवाले को (ददथुः) देते हो (उतो) और (दस्युभ्यः) साहस करनेवाले चोरों के लिये (उग्रम्) कठिन (अभिभूतिम्) पराजय को और उसके साथ चोरों के लिये (घनम्) जिससे नाश करता है, उसका प्रहार करके कठिन पराजय को देते हो, इससे सत्कार करने योग्य हो ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे राजा और सेना के अध्यक्ष ! आप दोनों उत्तम प्रकार शिक्षित भृत्यों को रख दुष्टों को नाश करके और विजय को प्राप्त होकर न्याय से राज्य का पालन करो ॥१॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

उत्तम इन्द्रियाश्व, बुद्धि व शत्रु विनाशक तेज

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे द्यावापृथिवी ! (वाम्) = आप के (दात्रा) = दान (उत उ हि) = निश्चय से पूर्वा हमारा पालन व पूरण करनेवाले सन्ति हैं। (या) = जिनको वस्तुतः (पूरुभ्यः) = अपना पालन व पूरण करनेवाले मनुष्यों के लिए (त्रसदस्युः) = जिन से सब शत्रु भयभीत होते हैं, वे प्रभु नितोशे देते हैं। इन द्यावापृथिवी से संसार के सब लोकों से जो भी पदार्थ हमें प्राप्त होते हैं, उन्हें वास्तव में द्यावापृथिवी द्वारा, प्रभु ही प्राप्त करा रहे हैं। जो भी व्यक्ति पालन व पूरण के कर्मों में प्रवृत्त होते हैं, प्रभु उनके लिए इन वस्तुओं को देते हैं। प्रभु (त्रसदस्य) = हैं। हम प्रभु को अपने हृदयों में आसीन करते हैं, तो वहाँ काम-क्रोध आदि आसुरभावों का प्रवेश नहीं होता। [२] हे द्यावापृथिवी! आप (क्षेत्रासां) = [क्षेत्राणि सनोति इति] सब भूमियों में विचरनेवाले इन्द्रियाश्वों को (ददथुः) = देते हो । (उर्वरासाम्) = [उर्वरां सर्वसस्याढ्यां भुवं सनोति] नये-नये विचारों को जन्म देनेवाली बुद्धि को देते हो। तथा (दस्युभ्यः घनम्) = दस्युओं के विनाश के लिए [दस्युओं के लिये विनाशक] (उग्रम्) = प्रबल (अभिभूतिम्) = अभिभावक बल को देते हो ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभुकृपा से द्यावापृथिवी हमारे लिए पालक व पूरक दानों को देते हैं। उत्तम इन्द्रियाश्वों को, बुद्धि को तथा शत्रु विनाशक तेज को देते हैं ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

कीदृशो राजा भवेदित्याह ॥

अन्वय:

हे राजन् ! भवान् सेनापतिस्त्रसदस्युस्सन् ये हि वां भृत्याः सन्ति तेभ्यः पूरुभ्यो या पूर्वा दात्रा युवां नितोशे क्षेत्रासामुर्वरासां ददथुरुतो दस्युभ्य उग्रमभिभूतिं तेन सह दस्युभ्यो घनं प्रहृत्योग्रमभिभूतिं ददथुस्तस्मात् सत्कर्त्तव्यौ स्तः ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (उतो) अपि (हि) यतः (वाम्) युवयोः (दात्रा) दातारौ (सन्ति) (पूर्वा) पूर्वौ (याः) यः (पुरुभ्यः) बहुभ्यः (त्रसदस्युः) त्रस्यन्ति दस्यवो यस्मात्सः (नितोशे) नितरां वधे। नितोशत इति वधकर्मसु पठितम्। (निघं०२.१९) (क्षेत्रासाम्) यः क्षेत्राणि सनति विभजति तम् (ददथुः) दत्तः (उर्वरासाम्) बहुश्रेष्ठाः पदार्थाः सन्ति यस्यान्तां भूमिं सनति तम् (घनम्) हन्ति येन तम् (दस्युभ्यः) साहसिकेभ्यश्चौरेभ्यः (अभिभूतिम्) पराजयम् (उग्रम्) कठिनम् ॥१॥
भावार्थभाषाः - हे राजसेनाध्यक्षौ ! युवां सुशिक्षितान् भृत्यान् संरक्ष्य दस्यून् हत्वा विजयं प्राप्य न्यायेन राष्ट्रं पालयतम् ॥१॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O heaven and earth, ruler and commander, generous givers, whatever the gifts of munificence earlier than the earliest for the many recipients, they are all yours: whether they are gifts of fields and fertile lands with generous grants or, as terror for the wicked, you give to the evil doer the crushing bolt and intense fall from grace.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of an ideal king are described.

अन्वय:

O king and chief commander of the army! all the wicked and malevolent persons fear from you. You liberally give away to your faithful servants in the battles and to those who distribute the fields and fertile lands to deserving persons. With the help of chief commander, you give a crushing defeat to the thieves and robbers with the powerful weapons. Therefore, you deserve respect from all.

भावार्थभाषाः - O king and commander-in-chief of the army ! you should keep under you the well trained servants, slay the robbers and other wicked persons, be victorious and maintain the State with justice.
टिप्पणी: The contention of Sayanacharya Prof. Wilson, Griffith and others to take the word त्रसदस्यु as the name of a particular person, instead of taking if for a commander-in-chief of the army from whom all wicked persons fear is wrong and is against the fundamental principle of the Vedic terminology and etymology.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात राजाच्या धर्माचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - हे राजा व सेनेचे अध्यक्ष ! तुम्ही दोघे उत्तम प्रकारे प्रशिक्षित सेवकांना आपल्या जवळ ठेवून दुष्टांचा नाश करा व विजय प्राप्त करून न्यायाने राज्याचे पालन करा. ॥ १ ॥