वांछित मन्त्र चुनें
384 बार पढ़ा गया

ए॒भिर्भ॑व सु॒मना॑ अग्ने अ॒र्कैरि॒मान्त्स्पृ॑श॒ मन्म॑भिः शूर॒ वाजा॑न्। उ॒त ब्रह्मा॑ण्यङ्गिरो जुषस्व॒ सं ते॑ श॒स्तिर्दे॒ववा॑ता जरेत ॥१५॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ebhir bhava sumanā agne arkair imān spṛśa manmabhiḥ śūra vājān | uta brahmāṇy aṅgiro juṣasva saṁ te śastir devavātā jareta ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ए॒भिः। भ॒व॒। सु॒ऽमनाः॑। अ॒ग्ने॒। अ॒र्कैः। इ॒मान्। स्पृ॒श॒। मन्म॑ऽभिः। शू॒रः॒। वाजा॑न्। उ॒त। ब्रह्मा॑णि। अ॒ङ्गि॒रः॒। जु॒ष॒स्व॒। सम्। ते॒। श॒स्तिः। दे॒वऽवा॑ता। ज॒रे॒त॒॥१५॥

384 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:3» मन्त्र:15 | अष्टक:3» अध्याय:4» वर्ग:22» मन्त्र:5 | मण्डल:4» अनुवाक:1» मन्त्र:15


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अङ्गिरः) प्राण के सदृश वर्त्तमान (शूर) वीर (अग्ने) विद्वन् राजन् ! आप (एभिः) इन धार्मिक रक्षक और विद्यावान् (अर्कैः) सत्कार करने योग्य (मन्मभिः) विद्वानों के साथ (सुमनाः) उत्तम मन युक्त (भव) हूजिये और (इमान्) इन (वाजान्) प्राप्त होने योग्य उत्तम गुण, कर्म और स्वभाववालों को (स्पृश) ग्रहण करिये (उत) और (ब्रह्माणि) बड़े-बड़े धनों का (सम् जुषस्व) अच्छे प्रकार सेवन करिये जिससे कि (ते) आपकी (देववाता) विद्वानों से की गई (शस्तिः) प्रशंसा (जरेत) प्रशंसित हो अर्थात् अधिक विख्यात हो ॥१५॥
भावार्थभाषाः - हे राजन् ! आप यथार्थवक्ता विद्वानों का सङ्ग निरन्तर करिये और उनके उपदेश से न्यायपूर्वक राज्य का पालन करके प्रशंसित हूजिये ॥१५॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

देववाता शस्ति

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (अग्ने) = प्रगतिशील जीव! (एभिः अर्कै:) = इन स्तुति साधनभूत मन्त्रों से (सुमना: भव) = उत्तम मनवाला हो। जिस समय हम मन्त्रों द्वारा प्रभु स्तवन करते हैं, उस समय मानसवृत्ति अच्छी बनती ही है। [२] हे (शूर) = काम आदि शत्रुओं को शीर्ण करनेवाले जीव ! तू (इमान् वाजान्) = इन बलों को (मन्मभिः) = ज्ञानों के साथ (स्पृश) = छूनेवाला बन, ज्ञानों और बलों को प्राप्त करनेवाला बन। मस्तिष्क तेरा ज्ञान-सम्पन्न हो, शरीर बल सम्पन्न । [३] (उत) = और हे (अंगिर:) = प्रगतिशील जीव! तू (ब्रह्माणि) = इन ज्ञान की वाणियों को (जुषस्व) = प्रीतिपूर्वक सेवन करनेवाला हो । (ते) = तेरी (देववाता) = दिव्य गुणों की प्रेरणा को देनेवाली (शस्तिः) = प्रभु की प्रशस्ति (संजरेत) = सम्यक् स्तुत हो । [जरिता-स्तोता] प्रभु का स्तवन जिन दिव्य गुणों के द्वारा किया जाता है, उस उस दिव्यगुण को प्राप्त करने की प्रेरणा प्राप्त होती ही है। एवं यह शस्ति 'देववाता' है । प्रभु को 'दयालु' नाम से स्मरण करता हुआ व्यक्ति दया के गुण को अपना पाता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु स्तवन करते हुए हम उत्तम दिव्य गुणोंवाले प्रशस्त मनवाले बनें। शक्ति व ज्ञान का सम्पादन करें ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे अङ्गिरः शूराग्ने राजंस्त्वमेभिरर्कैर्मन्मभिस्सह सुमना भवेमान् वाजान् स्पृश उत ब्रह्माणि सञ्जुषस्व यतस्ते देववाता शस्तिर्जरेत ॥१५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (एभिः) धार्मिकै रक्षकैर्विद्वद्भिः सह (भव) (सुमनाः) शोभनं मनो यस्य सः (अग्ने) विद्वन् (अर्कैः) सत्कर्त्तव्यैः (इमान्) (स्पृश) गृहाण (मन्मभिः) विद्वद्भिः (शूरः) (वाजान्) प्राप्तव्याञ्छुभगुणकर्मस्वभावान् (उत) (ब्रह्माणि) महान्ति धनानि (अङ्गिरः) प्राण इव वर्त्तमान (जुषस्व) सेवस्व (सम्) (ते) तव (शस्तिः) प्रशंसा (देववाता) देवैर्विद्वद्भिः कृता (जरेत) प्रशंसिता भवेत् ॥१५॥
भावार्थभाषाः - हे राजन् ! भवानाप्तानां विदुषां सङ्गं सततं कुरु तदुपदेशेन न्यायेन राज्यं पालयित्वा प्रशंसितो भवतु ॥१५॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, giver of light and life, with these songs of prayer and these learned devotees, be pleased and happy at heart. Accept and approve of these dedicated people of thought and action. Brave and heroic leader dear as breath of life, accept and enjoy these gifts of homage and reverence. May this song of praise offered by the holy celebrants be pleasing to you and exalting.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The importance of defiance is stressed.

अन्वय:

O learned king ! you are like our life and are brave Be of balanced mind and always cheerful along with the venerable and wise scholars, who are righteous and saviors from sin. Accept the noble merits, actions and temperament and enjoy great wealth, so that your praise made by the enlightened persons may be more effective.

भावार्थभाषाः - O king! always have the association of the truthful highly learned persons and be worthy of admiration by preserving the State with justice according to their instructions.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे राजा! तू निरंतर आप्त विद्वानांचा संग निरंतर कर व त्यांच्या उपदेशाने न्यायपूर्वक राज्याचे पालन करून प्रशंसित हो. ॥ १५ ॥