वांछित मन्त्र चुनें
466 बार पढ़ा गया

ऋ॒तेन॒ हि ष्मा॑ वृष॒भश्चि॑द॒क्तः पुमाँ॑ अ॒ग्निः पय॑सा पृ॒ष्ठ्ये॑न। अस्प॑न्दमानो अचरद्वयो॒धा वृषा॑ शु॒क्रं दु॑दुहे॒ पृश्नि॒रूधः॑ ॥१०॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ṛtena hi ṣmā vṛṣabhaś cid aktaḥ pumām̐ agniḥ payasā pṛṣṭhyena | aspandamāno acarad vayodhā vṛṣā śukraṁ duduhe pṛśnir ūdhaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ऋ॒तेन॑। हि। स्म॒। वृ॒ष॒भः। चि॒त्। अ॒क्तः। पुमा॑न्। अ॒ग्निः। पय॑सा। पृ॒ष्ठ्ये॑न। अस्प॑न्दमानः। अ॒च॒र॒त्। व॒यः॒ऽधाः। वृषा॑। शु॒क्रम्। दु॒दु॒हे॒। पृश्निः॑। ऊधः॑॥१०॥

466 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:3» मन्त्र:10 | अष्टक:3» अध्याय:4» वर्ग:21» मन्त्र:5 | मण्डल:4» अनुवाक:1» मन्त्र:10


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर भी पुरुषार्थ कर्त्तव्यता को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे राजन् ! (हि) जिससे कि आप (ऋतेन) सत्य व्यवहार से (वृषभः) बलिष्ठ (अक्तः) उत्तम गुणों से युक्त (पयसा) रात्रि के साथ (अग्निः) अग्नि के समान (पृष्ठ्येन) पृष्ठ भाग में होनेवाले दिन में (पुमान्) पुरुषार्थी (अस्पन्दमानः) किञ्चित् चले हुए (वयोधाः) सुन्दर अवस्था जीवन और धनादिकों के धारण करने (वृषा) सुखों की वृष्टि करनेवाले होते हुए (अचरत्) विचरते हैं (पृश्निः) अन्तरिक्ष (ऊधः) और रात्रि के सदृश (चित्) सो भी (शुक्रम्) वीर्य्य को (स्म) ही (दुदुहे) पूरा करते हैं ॥१०॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे मनुष्यो ! जैसे पृथिवी के अर्द्धभाग में बिजुली सूर्य रूप से शोभित होती है और दूसरे भाग में रात्रि के समय छिपी हुई चलती है, वैसे ही शयन और जागरण नियम से कर और पुरुषार्थ करके वीर्य बढ़ाय के सौ वर्ष की अवस्थायुक्त हुए सब को आनन्द दीजिये ॥१०॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अचर होते हुए चर होना ( अस्पन्दमान: अचरत् )

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (वृषभ:) = अपने को शक्तिशाली बनानेवाला, (पुमान्) = जीवन को पवित्र बनानेवाला [पुनाति], (अग्निः) = अग्रगतिवाला व्यक्ति (हि ष्मा चित्) = निश्चय से (ऋतेन) = सत्य पृष्ठ्येन धारक पयसा ज्ञानदुग्ध से (अक्तः) = संपृक्त होता है [अञ्ज गतौ] । यह इस सत्य-धारक वेदज्ञान को प्राप्त करता है । [२] इस ज्ञान को प्राप्त करने से (अस्पन्दमान:) = विचलित व चंचल न होता हुआ यह (अचरत्) = गति करता है, कर्त्तव्य मार्ग पर दृढ़ता से चलता है इसीलिए (वयोधाः) = उत्कृष्ट जीवन को धारण करता है। (वृषा) = शक्तिशाली होता हुआ (पृश्नि:) = [संस्पष्टाभासां] ज्ञानदीप्तियों के स्पर्श करनेवाले (ऊधः) = वेदवाणीरूप गौ के ऊधस् से (शुक्रम्) = देदीप्यमान पवित्र ज्ञानदुग्ध का (दुदुहे) = दोहन करता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- सत्य ज्ञान को प्राप्त करके हम अविचल भाव से कर्त्तव्य मार्ग पर आगे बढ़नेवाले हों ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः पुरुषार्थकर्त्तव्यतामाह ॥

अन्वय:

हे राजन् ! हि यतो भवान् ऋतेन वृषभोऽक्तः पयसाऽग्निरिव पृष्ठ्येन पुमानस्पन्दमानो वयोधा वृषा सन्नचरत् पृश्निरूधरिव स चिच्छुक्रं स्म दुदुहे ॥१०॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ऋतेन) सत्येन व्यवहारेण (हि) यतः (स्म) एव (वृषभः) बलिष्ठः (चित्) अपि (अक्तः) शुभगुणैर्युक्तः (पुमान्) पुरुषार्थी (अग्निः) विद्युदिव (पयसा) रात्र्या (पृष्ठ्येन) पृष्ठे भवेन दिनेन (अस्पन्दमानः) किञ्चिच्चलितस्सन् (अचरत्) चरति (वयोधाः) यः कमनीयानि वयांसि जीवनधनादीनि दधाति सः (वृषा) सुखानां वर्षकः (शुक्रम्) वीर्य्यम् (दुदुहे) पिपर्त्ति (पृश्निः) अन्तरिक्षम् (ऊधः) रात्रिरिव ॥१०॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे मनुष्या ! यथा पृथिव्या अर्द्धे भागे विद्युत् सूर्य्यरूपेण विराजतेऽपरे भागे रात्रावप्यन्तर्हिता चरति तथैव शयनजागरणे नियमेन विधाय पुरुषार्थे कृत्वा वीर्य्यं वर्धयित्वा शतायुषस्सन्तः सर्वानानन्दयत ॥१०॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Sustained in tune by the truth of life and law of existence, nourished on food and drink from spaces above, the virile bull, manly man and lustrous Agni, creator of light and life on earth, ruler of the world, moves around with majesty, unagitated, bearing the dignity and vitality of health and age, replete with energy and generosity like the cloud, and distils the fire and lustre of life from the skies as milk from the mother cow.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The importance of industriousness is highlighted.

अन्वय:

O king! you are mighty and virtuous because of truthful dealings, industriousness, shining like the electricity, upholder of desirable life and wealth and showerer of happiness. Like the firmament and the night, discharging their duties demand you to fill yourself with (integrate) God with vital energy, and do not swerve from the path of your duty.

भावार्थभाषाः - As electricity shines in the form of the sun (solar energy) in half part of the globe, and it is included in the other part at night, in the same manner, you should be regular and punctual in sleeping and getting up. It increases your vitality, capacity of labor, and attain the age of a hundred years and thus gladden all.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे माणसांनो ! जशी पृथ्वीच्या अर्ध्या भागात विद्युत सूर्यरूपाने शोभित होते व दुसऱ्या भागात रात्रीच्या वेळी अन्तर्हित असते. तसेच शयन व जागरणाचे नियम करून पुरुषार्थाने वीर्य वाढवून शतायुषी होऊन सर्वांना आनंद द्या. ॥ १० ॥