वांछित मन्त्र चुनें
412 बार पढ़ा गया

ऋ॒तं ये॑मा॒न ऋ॒तमिद्व॑नोत्यृ॒तस्य॒ शुष्म॑स्तुर॒या उ॑ ग॒व्युः। ऋ॒ताय॑ पृ॒थ्वी ब॑हु॒ले ग॑भी॒रे ऋ॒ताय॑ धे॒नू प॑र॒मे दु॑हाते ॥१०॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ṛtaṁ yemāna ṛtam id vanoty ṛtasya śuṣmas turayā u gavyuḥ | ṛtāya pṛthvī bahule gabhīre ṛtāya dhenū parame duhāte ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ऋ॒तम्। ये॒मा॒नः। ऋ॒तम्। इत्। व॒नो॒ति॒। ऋ॒तस्य॑। शुष्मः॑। तु॒र॒ऽयाः। ऊ॒म् इति॑। ग॒व्युः। ऋ॒ताय॑। पृ॒थ्वी इति॑। ब॒हु॒ले इति॑। ग॒भी॒रे इति॑। ऋ॒ताय॑। धे॒नू इति॑। प॒र॒मे इति॑। दु॒हा॒ते॒ इति॑ ॥१०॥

412 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:23» मन्त्र:10 | अष्टक:3» अध्याय:6» वर्ग:10» मन्त्र:5 | मण्डल:4» अनुवाक:3» मन्त्र:10


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे (ऋताय) सत्य के लिये (बहुले) बहुत पदार्थों से युक्त (गभीरे) गम्भीर आश्रय में (पृथ्वी) भूमि और अन्तरिक्ष तथा जैसे (ऋताय) सत्य और जल के लिये (परमे) अति उत्तम (धेनू) गौओं के सदृश वर्त्तमान (दुहाते) प्रातःकाल वैसे (ऋतम्) सत्य को जो (येमानः) नियम करते हुए और वैसे (ऋतम्) सत्य की जो (वनोति) याचना करता है तथा (ऋतस्य) सत्य के जो (शुष्मः) बल को (तुरयाः) शीघ्रता को प्राप्त (उ) और (गव्युः) निज सम्बन्धिनी पृथिवी वा वाणी को चाहनेवाला है, वे (इत्) ही सर्वदा पूर्ण सुख को प्राप्त होते हैं ॥१०॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो लोग मनुष्य के शरीर को प्राप्त होकर नियम से सत्य आचार, सत्य याञ्चा करके शीघ्र धार्मिक होते हैं, वे भूमि और सूर्य्य के सदृश सब की कामना की पूर्ति कर सकते हैं ॥१०॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

वेदज्ञान द्वारा प्रभु का संभजन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (ऋतं येमानः) = सत्य वेदज्ञान को अपने अन्दर धारण करता हुआ [नियच्छन्] (इत्) = निश्चय से (ऋतम्) = उस सत्यस्वरूप प्रभु को (वनोति) = भजता है । इस (ऋतस्य) = सत्यस्वरूप प्रभु का (शुष्म:) = शत्रुशोषक बल (उ) = निश्चय से (तुरया) = शीघ्र ही (गव्युः) = हमारे साथ प्रशस्त इन्द्रियों को जोड़नेवाला है। वेदज्ञान से हम प्रभु का सम्पर्क प्राप्त करते हैं। प्रभुसम्पर्क से प्राप्त शक्ति हमारी इन्द्रियों को प्रशस्त बनाती है । [२] (ऋताय) = इस सत्य वेदज्ञान के लिए (पृथ्वी) = द्यावापृथिवी-मस्तिष्क व शरीर (बहुले) = बहुत उत्तम वसुओं को लानेवाले तथा (गभीरे) = गम्भीर ज्ञानवाले होते हैं। सत्य वेदज्ञान का शरीर पर यह परिणाम होता है कि यह सब वसुओं से परिपूर्ण होता है तथा मस्तिष्क गम्भीर ज्ञानवाला बनता है। (ऋताय) = सत्य वेदज्ञान के लिए ही (धेनू) = ज्ञान व शक्ति से प्रीणित करनेवाले (परमे) = उत्कृष्ट द्यावापृथिवी-मस्तिष्क व शरीर (दुहाते) = प्रपूरण करनेवाले होते हैं। वेदज्ञान को अपनाने से मस्तिष्क व शरीर ज्ञान व शक्ति से परिपूर्ण होकर हमारा प्रीणन करनेवाले होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- वेदज्ञान हमें प्रभु को प्राप्त कराता है। इससे मस्तिष्क ज्ञान से परिपूर्ण होता है, तो शरीर शक्ति से ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे मनुष्या ! यथर्त्ताय बहुले गभीरे पृथ्वी यथर्त्ताय परमे धेनू दुहाते तथर्तं ये येमानस्तथर्त्तं यो वनोति तथर्त्तस्य यः शुष्मस्तुरया उ गव्युरस्ति त इत् सदैव पूर्णं सुखं लभन्ते ॥१०॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ऋतम्) सत्यम् (येमानः) नियमयन्तः (ऋतम्) (इत्) एव (वनोति) याचते (ऋतस्य) (शुष्मः) बलम् (तुरयाः) शीघ्रतां प्राप्तम् (उ) (गव्युः) य आत्मनो गां पृथ्वीं वाचं वेच्छुः (ऋताय) सत्याय जलाय वा (पृथ्वी) भूम्यन्तरिक्षे (बहुले) बहुपदार्थयुक्ते (गभीरे) गम्भीराश्रये (ऋताय) सत्याय (धेनू) गावाविव वर्त्तमाने (परमे) प्रकृष्टे (दुहाते) प्रातः ॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ! ये मनुष्यशरीरं प्राप्य नियमेन सत्याचारं सत्ययाञ्चां कृत्या सद्यो धार्मिका जायन्ते भूमिसूर्य्यवत् सर्वेषां कामपूर्तिं कर्त्तुं शक्नुवन्ति ॥१०॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - The pursuant of truth attains to truth. The operation of the eternal law of truth is fast, instantaneous, so fast that it is omnipresent, all operative. The abundant earth, deep interspaces and the high heavens all like the mother cow yield the milk of life in service of the eternal law of truth.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The sublimity of truthful conduct is praised.

अन्वय:

O men ! there are earth and firmament endowed with many substances and supported by serene Supreme Power, same way the couple of cow and the speech supply milk and knowledge for the true Yajna. In the same manner, those who observe truth with self-control seek for truth only. Those who realize the the great force of truth and who desire persons to have cow, land and noble speech rapidly, they attain perfect happiness.

भावार्थभाषाः - The persons having acquired human body become righteous by observing the truthful conduct. Sincere prayers can accomplish the noble desires of all, like the earth and the sun.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो! जी माणसे मनुष्य शरीर प्राप्त करून नियमाने सत्याचरण, सत्य प्रार्थना करून तात्काळ धार्मिक बनतात ती भूमी व सूर्याप्रमाणे सर्वांची कामना पूर्ण करू शकतात. ॥ १० ॥