वांछित मन्त्र चुनें
382 बार पढ़ा गया

चित्ति॒मचि॑त्तिं चिनव॒द्वि वि॒द्वान्पृ॒ष्ठेव॑ वी॒ता वृ॑जि॒ना च॒ मर्ता॑न्। रा॒ये च॑ नः स्वप॒त्याय॑ देव॒ दितिं॑ च॒ रास्वादि॑तिमुरुष्य ॥११॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

cittim acittiṁ cinavad vi vidvān pṛṣṭheva vītā vṛjinā ca martān | rāye ca naḥ svapatyāya deva ditiṁ ca rāsvāditim uruṣya ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

चित्तिम्। अचि॑त्ति॑म्। चि॒न॒व॒त्। वि। वि॒द्वान्। पृ॒ष्ठाऽइ॑व। वी॒ता। वृ॒जि॒ना। च॒। मर्ता॑न्। रा॒ये। च॒। नः॒। सु॒ऽअ॒प॒त्याय॑। दे॒व॒। दिति॑म्। च॒। रास्व॑। अदि॑तिम्। उ॒रु॒ष्य॒॥११॥

382 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:2» मन्त्र:11 | अष्टक:3» अध्याय:4» वर्ग:18» मन्त्र:1 | मण्डल:4» अनुवाक:1» मन्त्र:11


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (देव) विद्वान् पुरुष ! जो (वि) विशेष करके (विद्वान्) विद्यायुक्त पुरुष (पृष्ठेव) पीठों के सदृश (वीता) प्राप्त (वृजिना) पराक्रमों को (मर्त्तान्) मनुष्यों को (च) भी (नः) हम लोगों के (स्वपत्याय) उत्तम सन्तान जिससे उस (राये) धन के लिये (च) और (चित्तिम्) किया संग्रह जिसमें उस क्रिया और (अचित्तिम्) जिसमें संग्रह नहीं किया उसका (चिनवत्) संग्रह करे, उसके लिये (दितिम्) खण्डित क्रिया को (रास्व) दीजिये (च) और (अदितिम्) अखण्डित क्रिया का (उरुष्य) सेवन कीजिये ॥११॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जैसे ऊँट आदि पीठों से भार को ले चलते हैं, वैसे ही बलवान् पुरुष सब व्यवहार के भार को धारण करते हैं और व्यवहार में जिसका खण्डन और जिसका मण्डन करने योग्य होवे, वह उसका वैसा ही करना चाहिये ॥११॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

चित्ति-अचित्ति

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (विद्वान्) = वे ज्ञानी प्रभु हमारे लिये (चित्तिम्) = विद्या तथा (अचित्तिम्) = अविद्या को, पराविद्या तथा अपराविद्या को, (चिनवत्) = संचित करें। हमें प्रभु कृपा से प्रकृति का विज्ञान भी प्राप्त हो और आत्मा का ज्ञान भी। (इव) = जैसे (मर्तान्) = रणांगण में योद्धा मनुष्यों को (वीता) = कान्त (च) = और (वृजिना) = [leaning] झुकी हुई (पृष्ठा) = घोड़ों की पीठें [वि चिनवत्] अलग-अलग करके प्राप्त करायी जाती हैं । झुकी हुई पीठवाले घोड़े बोझ आदि के उठाने के लिये प्रयुक्त होते हैं और कान्त पृष्ठवाले योद्धा के लिये । [२] हे (देव) = सर्वप्रद प्रभो! आप (नः) = हमें राये धन के लिये (च) = और (स्वपत्याय) = उत्तम सन्तान के लिये (दितिम्) = दान की वृत्ति को (रास) = दीजिये। दान देते हुए हम अपने धनों का वर्धन भी करें [दक्षिणां दुहते सप्त मातरम्] और उत्तम सन्तान को भी प्राप्त करें [आशीर्दा दम्पती वाममश्रुतः] । हे प्रभो! आप हमारे (अदितिम्) = स्वास्थ्य [अदिति खण्डन] (उरुष्य) = रक्षित करिये।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हमें अपरा व परा दोनों विद्याओं की प्राप्ति हो। हमें दानवृत्ति के द्वारा धन तथा उत्तम सन्तान प्राप्त हो । हमारा स्वास्थ्य सुरक्षित रहे ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे देव ! यो वि विद्वान् पृष्ठेव वीता वृजिना मर्त्तांश्च नः स्वपत्याय राये च चित्तिमचित्तिं चिनवत्तस्मै दितिं रास्व चाऽदितिमुरुष्य ॥११॥

पदार्थान्वयभाषाः - (चित्तिम्) कृतचयनां क्रियाम् (अचित्तिम्) अकृतचयनाम् (चिनवत्) चिनुयात् (वि) (विद्वान्) (पृष्ठेव) पृष्ठानीव (वीता) वीतानि प्राप्तानि (वृजिना) वृजिनानि बलानि (च) (मर्त्तान्) मनुष्यान् (राये) धनाय (च) (नः) अस्माकम् (स्वपत्याय) शोभनान्यपत्यानि यस्मात्तस्मै (देव) विद्वन् (दितिम्) खण्डितां क्रियाम् (च) (रास्व) देहि (अदितिम्) नाशरहिताम् (उरुष्य) सेवस्व ॥११॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। यथोष्ट्रादयः पृष्ठैर्भारं वहन्ति तथैव बलिष्ठा जनाः सर्वं व्यवहारभारं वहन्ति व्यवहारे यस्य खण्डनं यस्य च मण्डनं कर्त्तव्यं स्यात्तत्तस्य तथैव कार्य्यम् ॥११॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Let the man of knowledge and discrimination distinguish between sense and wisdom on the one hand and non-sense and ignorance on the other, between the broad open paths of right living and the covert ways of wickedness, and between mortals and mortals. And O giver of knowledge and light of discrimination, Agni, for the sake of honour and well being and for our children give us worldly wealth and liquid assets and protect our immortal merit of rectitude.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of ideal persons are reinforced.

अन्वय:

O learned person ! give happiness to all the men who are good and solid (real Ed.) scholars like the back of a camel, who are mighty and who are not, who are ordinary men and who are enlightened. Distinguish between them properly and give wealth and good progeny to good men. Condemn the evil acts and support the deserving.

भावार्थभाषाः - As camels and other animals carry load on their backs, likewise powerful men carry the load (responsibilities) of all dealings. In such dealings with others, the right cause and persons are and should be supported and the unjust are to be condemned.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जसे उंट पाठीवर भार घेऊन चालतात. तसेच बलवान पुरुष सर्व व्यवहाराचा भार वहन करतात व्यवहारात ज्याचे खंडन व ज्याचे मंडन करण्यायोग्य आहे ते करावे. ॥ ११ ॥