वांछित मन्त्र चुनें
472 बार पढ़ा गया

स तू नो॑ अ॒ग्निर्न॑यतु प्रजा॒नन्नच्छा॒ रत्नं॑ दे॒वभ॑क्तं॒ यद॑स्य। धि॒या यद्विश्वे॑ अ॒मृता॒ अकृ॑ण्व॒न्द्यौष्पि॒ता ज॑नि॒ता स॒त्यमु॑क्षन् ॥१०॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

sa tū no agnir nayatu prajānann acchā ratnaṁ devabhaktaṁ yad asya | dhiyā yad viśve amṛtā akṛṇvan dyauṣ pitā janitā satyam ukṣan ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

सः। तु। नः॒। अ॒ग्निः। न॒य॒तु॒। प्र॒जा॒नन्। अच्छ॑। रत्न॑म्। दे॒वऽभक्तम्। यत्। अ॒स्य॒। धि॒या। यत्। विश्वे॑। अ॒मृताः॑। अकृ॑ण्वन्। द्यौः। पि॒ता। ज॒नि॒ता। स॒त्यम्। उ॒क्ष॒न्॥१०॥

472 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:4» सूक्त:1» मन्त्र:10 | अष्टक:3» अध्याय:4» वर्ग:13» मन्त्र:5 | मण्डल:4» अनुवाक:1» मन्त्र:10


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे राजन् ! जैसे (सः) वह (अस्य) इस संसार का (पिता) पालन करने और (जनिता) उत्पन्न करनेवाला (द्यौः) प्रकाशमान (अग्निः) अपने से प्रकाशरूप परमात्मा के सदृश राजा (धिया) बुद्धि से सब को (प्रजानन्) जानता हुआ (नः) हम लोगों को (यत्) जो (देवभक्तम्) देवों से सेवित (रत्नम्) सुन्दर धन को (अच्छ) उत्तम प्रकार प्राप्त कराता है, वैसे आप (नयतु) प्राप्त कराइये (यत्) जिसमें (तु) फिर (विश्वे) सब (अमृताः) जन्म और मृत्यु से रहित जीव (सत्यम्) सत्य का (उक्षन्) सेवन करते हुए मोक्ष को (अकृण्वन्) करते हैं, वहाँ ही स्थित हो और सत्य का सेवन और धर्म से राज्य का पालन करके मोक्ष को प्राप्त होइये ॥१०॥
भावार्थभाषाः - हे राजा आदि मनुष्यों ! जैसे सब जगत् का पालन और उत्पन्न करनेवाला परमात्मा दया से सब जीवों के सुख के लिये अनेक प्रकार के पदार्थों को रच और दे के अभिमान नहीं करता है, वैसे ही आप लोग होइये और ईश्वर के उत्तम गुण, कर्म्म और स्वभावों के तुल्य अपने गुण, कर्म्म और स्वभावों को करके राज्य आदि का पालन करके अन्त में मोक्ष को प्राप्त होओ ॥१०॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

देवों से सेवनीय रत्न

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (सः) = वह (अग्निः) = अग्रणी प्रभु (तु) = निश्चय से (नः) = हमें (प्रजानन्) = प्रकर्षेण जानता हुआ (रत्नं अच्छा) = उस रत्न की ओर (नयतु) = ले चले (यद्) = जो (अस्य) = इसका (देवभक्तम्) = देवों से सम्भजनीय रत्न है। शरीर में सप्त धातुएँ ही 'सप्त रत्न' कहलाती हैं। विशेषकर अन्तिम धातु 'वीर्य' तो मणि नाम से ही प्रसिद्ध है। देव लोग इसे अपने अन्दर सुरक्षित रखते हैं। प्रभु कृपा से हम भी इसे अपने अन्दर सुरक्षित करनेवाले हों। [२] (यद्) = जिस रत्न को (विश्वे) = सब (अमृता:) = विषयों के पीछे न मरनेवाले लोग (धिया) = ज्ञानपूर्वक कर्मों के द्वारा (अकृण्वन्) = अपने अन्दर सम्पादित करते हैं । ज्ञानपूर्वक कर्मों में लगे रहना ही उस रत्न के सम्पादन का साधन बनता है। इन कर्मों में प्रवृत्ति मनुष्य को वासनाओं के आक्रमण से बचाती है और उसे इस रत्न [वीर्य] की रक्षा के योग्य करती है। [३] (द्यौः) = ज्ञान के प्रकाश से युक्त (पिता) = पिता व (जनिता) = माता [जनित्री] (सत्यम्) = इस सत्ता के कारणभूत सोमरूप रत्न को [वीर्य को] (उक्षन्) = शरीर में ही सिक्त करते हैं। माता-पिता जितना इस रत्न का रक्षण करते हैं, उतना ही उनके सन्तानों में भी इस रत्न के रक्षण का सम्भव होता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु कृपा से हम देवों से सेवनीय वीर्यरूप रत्न को शरीर में ही सुरक्षित करें। ज्ञानी माता-पिता इस सत्य रत्न का अपने शरीरों में ही सेचन करते हुए सन्तानों को भी इसके रक्षण की प्रवृत्तिवाला बनायें ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ॥

अन्वय:

हे राजन् ! यथा सोऽस्य पिता जनिता द्यौरग्निः परमात्मा धिया सर्वं प्रजानन् नोऽस्मान् यद्देवभक्तं रत्नमच्छ नयति तथा भवान्नयतु। यद्यस्मिँस्तु विश्वेऽमृताः सत्यमुक्षँस्तु मोक्षमकृण्वन् तत्रैव स्थित्वा सत्यं सेवित्वा धर्म्मेण राज्यं सम्पाल्य मोक्षमाप्नुहि ॥१०॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सः) (तु) पुनः। अत्र ऋचि तुनुघेति दीर्घः। (नः) अस्मान् (अग्निः) स्वप्रकाशः परमात्मेव राजा (नयतु) प्रापयतु (प्रजानन्) (अच्छ) अत्र संहितायामिति दीर्घः। (रत्नम्) रमणीयं धनम् (देवभक्तम्) देवैः सेवितम् (यत्) (अस्य) जगतः (धिया) प्रज्ञया (यत्) यस्मिन् (विश्वे) (अमृताः) जन्ममृत्युरहिता जीवाः (अकृण्वन्) कुर्वन्ति (द्यौः) प्रकाशमानः (पिता) पालकः (जनिता) जनकः (सत्यम्) (उक्षन्) सेवन्ते ॥१०॥
भावार्थभाषाः - हे राजादयो मनुष्या ! यथा सर्वस्य जगतः पिता जनः परमात्मा दयया सर्वेषां जीवानां सुखाय विविधान् पदार्थान् रचयित्वा दत्वाऽभिमानं न करोति तथैव यूयं भवत। ईश्वरस्य सद्गुणकर्म्मस्वभावैस्तुल्यान्त्स्वगुणकर्म्मस्वभावान् कृत्वा राज्यादिकं पालयित्वाऽन्ते मोक्षमाप्नुत ॥१०॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - And may that Agni, leader and lord ruler, knowing everything full well, lead us to that valuable jewel wealth of this world, loved, coveted and enjoyed by the brilliant divinities which the immortals of all the world with their skill and intelligence created and which the heaven and father creator showered and consecrated as real and true.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The attributes of learned persons are stated.

अन्वय:

O king ! the Resplendent God, Who is the Creator and Father of the world, knowing all with His Infinite Wisdom, leads us towards the attainment of all charming wealth, enjoyed by the enlightened persons. So you should also do. You should always dwell in (meditate upon) that God in Whom all immortal and imperishable souls dwell and attain emancipation by following the path of truth. You should also observe truthfulness and attain final emancipation by administering the State on right lines.

भावार्थभाषाः - O king and other people! you should also act like God, Who is the Creator and Preserver of the world, makes and awards various articles for the welfare of all souls, without seeking any obligation. You should try to imbibe as far as possible the noble merits, actions and nature of God, preserve your State well and finally attain emancipation.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे राजांनो! जसे जगाचे पालन व उत्पन्न करणारा परमात्मा दयार्द्रतेने सर्व जीवांच्या सुखासाठी अनेक प्रकारचे पदार्थ निर्माण करून देतो व अभिमान करीत नाही तसेच तुम्ही व्हा. ईश्वराच्या उत्तम कर्म स्वभावाप्रमाणे आपले गुण, कर्म, स्वभाव बनवून राज्य इत्यादीचे पालन करून शेवटी मोक्ष प्राप्त करा. ॥ १० ॥