वांछित मन्त्र चुनें
460 बार पढ़ा गया

प॒र॒शुं चि॒द्वि त॑पति शिम्ब॒लं चि॒द्वि वृ॑श्चति। उ॒खा चि॑दिन्द्र॒ येष॑न्ती॒ प्रय॑स्ता॒ फेन॑मस्यति॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

paraśuṁ cid vi tapati śimbalaṁ cid vi vṛścati | ukhā cid indra yeṣantī prayastā phenam asyati ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प॒र॒शुम्। चि॒त्। वि। त॒प॒ति॒। शि॒म्ब॒लम्। चि॒त्। वि। वृ॒श्च॒ति॒। उ॒खा। चि॒त्। इ॒न्द्र॒ येष॑न्ती। प्रऽय॑स्ता। फेन॑म्। अ॒स्य॒ति॒॥

460 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:53» मन्त्र:22 | अष्टक:3» अध्याय:3» वर्ग:23» मन्त्र:2 | मण्डल:3» अनुवाक:4» मन्त्र:22


स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब राजा के विषय को अगले मन्त्र में कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (इन्द्र) अत्यन्त ऐश्वर्य से युक्त ! जो आपकी सेना लोहार (परशुम्) परशारूप शस्त्र को (चित्) जैसे वैसे शत्रुओं को (वि, तपति) विशेष करके सन्ताप देती है (शिम्बलम्) शेमर वृक्ष के पुष्प वा पत्र को (चित्) जैसे (वि, वृश्चति) विशेष करके काटता है (प्रयस्ता) प्रेरित हुई (येषन्ती) वहता तथा प्राप्त हुआ (उखा) पाक करनेका पात्र (चित्) जैसे (फेनम्) फेने को वैसे शत्रुओं को (अस्यति) फेंकती है उसका आपसे सदा सत्कार करने योग्य है ॥२२॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो राजा लोग श्रेष्ठ वीरों की सेना की रक्षा करते हैं, वे ही विजय को प्राप्त होकर शोभित होते हैं ॥२२॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

परशु से शत्रुछेदन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] गतमन्त्र के अनुसार प्रभु से रक्षित हुआ हुआ व्यक्ति (चित्) = निश्चय से परशुम् शत्रुओं को तनूकृत [Thin] करनेवाले कुल्हाड़े को (वितपति) = दीप्त करता है। मन ही वह परशु है, जो कि आसुरवृत्तिरूप शत्रुओं को काट डालता है। यह उन शत्रुओं को (शिम्बलं चित्) = शाल्मली कुसुम के समान (विवृश्चति) = छिन्न कर देता है। सेमल के फूल को जैसे सुगमता से काट दिया जाता है, उसी प्रकार यह वासनारूप शत्रुओं को आसानी से काटनेवाला होता है । [२] (उखा) [चित्] = देगची भी [चित्] = निश्चय से, इन्द्र हे जितेन्द्रिय पुरुष ! [येषन्ती] = उबलती हुई [to bubble] उबलने के कारण जिसमें बुलबुले उठ रहे हैं, (प्रयस्ता) = पीड़ित हुई हुई (फेनम्) = झाग को (अस्यति) = फेंकती है। इसी प्रकार यह शरीररूपी देगची भी यदि सदा वासनाओं के उबालवाली होगी, तो इससे शक्ति की झाग गिरेगी ही। इसलिए इसे वासनाओं से सदा उबलने न देना चाहिए। वासनारूप शत्रुओं को तो विनष्ट करना ही ठीक है ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम वासनारूप शत्रुओं के लिए परशु के समान हों। वासना का उबाल दूर करके शक्ति का रक्षण करें।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ राजविषयमाह।

अन्वय:

हे इन्द्र ! या ते सेना अयस्कारः परशुं चिच्छत्रून् वि तपति शिम्बलं चिद्वि वृश्चति प्रयस्ता येषन्त्युखा चित् फेनमिव शत्रूनस्यति सा त्वया सदैव सत्कर्त्तव्या ॥२२॥

पदार्थान्वयभाषाः - (परशुम्) कुठारम् (चित्) इव (वि) (तपति) विशेषेण सन्तापयति (शिम्बलम्) शल्मलीपुष्पम् पत्रं वा (चित्) इव (वि) विशेषेण (वृश्चति) छिनत्ति (उखा) पाकस्थाली (चित्) इव (इन्द्र) परमैश्वर्ययुक्त (येषन्ती) स्रवन्ती (प्रयस्ता) प्रेरिता (फेनम्) (अस्यति) प्रक्षिपति ॥२२॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। ये राजानः प्रशस्तां वीरसेनां रक्षन्ति त एव विजयं प्राप्य विराजन्ते ॥२२॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord ruler of the realm, just as the arm- smith heats the steel and tempers the axe, or the gardener plucks off the shimbala flower, or the boiling pan, bubbling over, throws out the froth and foam, so does the commander of the army throw out the enemies.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of the rulers are told.

अन्वय:

O Indra ! you possess abundant wealth and your army tortures the enemies like a blacksmith heats his axe. It cuts into pieces the foes easily like the Simal flower, The heavily heated cauldron leaks and boils over foam, so may mine enemy perish.

भावार्थभाषाः - Those kings who protect and safe-guard their brave army, achieve victory and shine in the world.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे राजे लोक श्रेष्ठ वीरांच्या सेनेचे रक्षण करतात तेच विजय प्राप्त करून सुशोभित होतात. ॥ २२ ॥