वांछित मन्त्र चुनें
662 बार पढ़ा गया

मन्थ॑ता नरः क॒विमद्व॑यन्तं॒ प्रचे॑तसम॒मृतं॑ सु॒प्रती॑कम्। य॒ज्ञस्य॑ के॒तुं प्र॑थ॒मं पु॒रस्ता॑द॒ग्निं न॑रो जनयता सु॒शेव॑म्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

manthatā naraḥ kavim advayantam pracetasam amṛtaṁ supratīkam | yajñasya ketum prathamam purastād agniṁ naro janayatā suśevam ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

मन्थ॑त। न॒रः॒। क॒विम्। अद्व॑यन्तम्। प्रऽचे॑तसम्। अ॒मृत॑म्। सु॒ऽप्रती॑कम्। य॒ज्ञस्य॑। के॒तुम्। प्र॒थ॒मम्। पु॒रस्ता॑त्। अ॒ग्निम्। न॒रः॒। ज॒न॒य॒त॒। सु॒ऽशेव॑म्॥

662 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:29» मन्त्र:5 | अष्टक:3» अध्याय:1» वर्ग:32» मन्त्र:5 | मण्डल:3» अनुवाक:2» मन्त्र:5


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (नरः) नायको ! आप लोग (कविम्) तेजस्वी स्वरूपयुक्त (अद्वयन्तम्) अपने केवल रूप से रहित के सदृश आचरण करते हुए (प्रचेतसम्) अतिशय प्रकटकर्त्ता (अमृतम्) अपने स्वरूप से नाशरहित (सुप्रतीकम्) उत्तम प्रकार विश्वासकर्त्ता (अग्निम्) अग्नि का (मन्थत) मन्थन करो। हे (नरः) प्रधान पुरुषो ! (यज्ञस्य) अहिंसारूप यज्ञ के (केतुम्) पताका के सदृश जाननेवाले (प्रथमम्) प्रसिद्ध (सुशेवम्) सुन्दर द्रव्यपात्र के सदृश अग्नि को पुरस्तात् प्रथम से उत्पन्न करो ॥५॥
भावार्थभाषाः - जो मनुष्य मथ कर अग्नि को उत्पन्न करके कार्य्यों को सिद्ध करने की इच्छा करते हैं, वे संपूर्ण ऐश्वर्य्ययुक्त होते हैं ॥५॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

प्रभु-मन्थन

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (नरः) = प्रगतिशील जीवो! उस प्रभु का (मन्थता) = मन्थन करो-विचार करो जो कि (कविम्) = क्रान्तप्रज्ञ-सर्वज्ञ हैं। (अद्वयन्तम्) = [द्वययं अकुर्वाणम्] जो दो अभिप्रायोंवाली-परस्पर विरुद्ध भावोंवाली, वाणी को नहीं बोलते। (प्रचेतसम्) = प्रकृष्ट चेतनावाले हैं। (अमृतम्) = सब रोगों से अतीत [मृत्यु = रोग] (सुप्रतीकम्) = अत्यन्त तेजस्वी हैं। इस प्रकार प्रभु का मन्थन करता हुआ मैं भी 'ज्ञानी, सत्यसरल वाणीवाला, प्रकृष्ट चेतनावाला, नीरोग व तेजस्वी' बनता हूँ। [२] हे (नरः) = मनुष्यो ! उस (अग्निम्) = अग्रणी प्रभु को (पुरस्ताद्) = सब से पहले (जनयता) = अपने हृदयदेश में प्रादुर्भूत करो, जो कि (यज्ञस्य केतुम्) = यज्ञों के प्रकाशक हैं- वेद द्वारा यज्ञों का ज्ञान दे रहे हैं। (प्रथमम्) = अत्यन्त विस्तारवाले-सर्वव्यापक हैं [प्रथ विस्तारे] अथवा सर्वोत्तम स्थान में स्थित हैं। (सुशेवम्) उत्तम सुख को प्राप्त करानेवाले हैं। उठते ही प्रभु का स्मरण करने से [क] हमारी वृत्ति यज्ञिय बनती है, [ख] हम आगे बढ़ते हुए प्रथम स्थान में स्थित होते हैं और [ग] हम आनन्द का अनुभव करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- प्रभु का मन्थन करना-प्रभु का चिन्तन करना ही हमें उन्नत करता है और आनन्द को प्राप्त कराता है।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे नरो यूयं कविमद्वयन्तं प्रचेतसममृतं सुप्रतीकमग्निं मन्थत। हे नरो यज्ञस्य केतुं प्रथमं सुशेवमग्निं पुरस्ताज्जनयत ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (मन्थत) मन्थनं कुरुत। अत्र संहितायामिति दीर्घः। (नरः) नायकाः (कविम्) क्रान्तदर्शनम् (अद्वयन्तम्) अद्वयमिवाचरन्तम् (प्रचेतसम्) प्रकर्षेण संज्ञापकम् (अमृतम्) स्वरूपेण नाशरहितम् (सुप्रतीकम्) सुष्ठुप्रतीतिकरम् (यज्ञस्य) (केतुम्) ध्वज इव विज्ञापकम् (प्रथमम्) प्रख्यातम् (पुरस्तात्) प्रथमतः (अग्निम्) पावकम् (नरः) नेतारः (जनयत)। अत्र संहितायामिति दीर्घः। (सुशेवम्) शोभनं निधिमिव वर्त्तमानम् ॥५॥
भावार्थभाषाः - ये मनुष्या मथित्वाग्निं जनयित्वा कार्य्याणि साद्धुमिच्छन्ति ते सकलैश्वर्यसंपन्ना जायन्ते ॥५॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - All ye leaders of humanity, explore and research into Agni full of latent possibilities of life, unique power, profusely revealing, indestructible, beautiful of form, lighthouse of yajnic production and immensely useful. O pioneers of science and fire power, generate this prime energy as your first priority of research and development.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The same subject of fire is highlighted.

अन्वय:

O leading men ! the performers of the Yajnas or priests generate fire, which is the first emblem or flag of the non-violent sacrifice (Yajna) from the times immemorial. It is beautiful and charming and source of the facility, so you should choose to guide them a leader who is far-sighted, blessed with deep and vast knowledge, immortal (by the nature of his soul), and trustworthy, such leader should not be crooked but straightforward and be capable to bestow much happiness.

भावार्थभाषाः - Those who generate fire, by attrition and other methods and thereby accomplish many works, become prosperous. Those who choose a very trustworthy, upright and enlightened person as leader surely make progress.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जी माणसे मंथन करून अग्नी उत्पन्न करून कार्य सिद्ध करण्याची इच्छा बाळगतात, ती संपूर्ण ऐश्वर्य प्राप्त करतात. ॥ ५ ॥