वांछित मन्त्र चुनें

तुभ्यं॑ दक्ष कविक्रतो॒ यानी॒मा देव॒ मर्ता॑सो अध्व॒रे अक॑र्म। त्वं विश्व॑स्य सु॒रथ॑स्य बोधि॒ सर्वं॒ तद॑ग्ने अमृत स्वदे॒ह॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tubhyaṁ dakṣa kavikrato yānīmā deva martāso adhvare akarma | tvaṁ viśvasya surathasya bodhi sarvaṁ tad agne amṛta svadeha ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

तुभ्य॑म्। द॒क्ष॒। क॒वि॒क्र॒तो॒ इति॑ कविऽक्रतो। यानि॑। इ॒मा। देव॑। मर्ता॑सः। अ॒ध्व॒रे। अक॑र्म। त्वम्। विश्व॑स्य। सु॒ऽरथ॑स्य। बो॒धि॒। सर्व॑म्। तत्। अ॒ग्ने॒। अ॒मृ॒त॒। स्व॒द॒। इ॒ह॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:14» मन्त्र:7 | अष्टक:3» अध्याय:1» वर्ग:14» मन्त्र:7 | मण्डल:3» अनुवाक:2» मन्त्र:7


438 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब विद्वानों के तुल्य अन्य लोग आचरण करें, इस विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (दक्ष) अत्यन्त चतुर (कविक्रतो) पण्डितों के तुल्य बुद्धिमान् (देव) श्रेष्ठ गुण कर्म स्वभावों के देनेवाले (अमृत) अपने स्वरूप से नाशरहित (अग्ने) विद्वान् पुरुष ! (मर्त्तासः) हम मनुष्य लोग (अध्वरे) अहिंसा आदि रूप धर्म में (तुभ्यम्) आपके लिये (यानि) जो (इमा) ये धर्मसम्बन्धी कर्म उनको (इह) इस संसार में (अकर्म) करें (तत्) उस (सर्वम्) संपूर्ण कर्म को (त्वम्) आप (विश्वस्य) सम्पूर्ण (सुरथस्य) उत्तम रथ आदि अङ्गों से युक्त विद्याप्रकाशकारक व्यवहार के बीच (बोधि) जानिये और उत्तम प्रकार पाक से सिद्ध किये हुए अन्नों का (स्वद) स्वादपूर्वक भोग करें ॥७॥
भावार्थभाषाः - सम्पूर्ण मनुष्यों को चाहिये कि जैसे विद्वान् लोग धर्मयोग्य कर्म करें, वैसे वे भी करें और सम्पूर्ण जन एक सम्मति करके इस संसार में विद्या और सुख की उन्नति करें ॥७॥ इस सूक्त में अग्नि और विद्वानों के गुणों का वर्णन होने से इस सूक्त के अर्थ की पिछले सूक्त के अर्थ के साथ सङ्गति है, यह समझनी चाहिये ॥ यह चौदहवाँ सूक्त और चौदहवाँ वर्ग समाप्त हुआ ॥
438 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

'दक्षता, प्रज्ञा, शक्ति व प्रकाश'

पदार्थान्वयभाषाः - [१] हे (दक्ष) = सब दृष्टिकोणों से समृद्ध प्रभो ! (कविक्रतो) = क्रान्तप्रज्ञ सर्वशक्तिमन् प्रभो ! (देव) = प्रकाशमय प्रभो ! (तुभ्यम्) = आपकी प्राप्ति के लिए (मर्तासः) = हम मरणधर्मा मनुष्य (अध्वरे) = इस जीवनयज्ञ में (यानि) = जिन (इम) = इन (अकर्म) = कर्मों को करते हैं, तो आप (विश्वस्य) = सब सुरथस्य उत्तम शरीर रूप रथवालों का (बोधि) = ध्यान करते हैं। प्रभु ऐसे व्यक्तियों को 'दक्षता, प्रज्ञा, शक्ति व प्रकाश' प्राप्त कराते हैं । इनको प्राप्त करके इनके जीवन सुन्दर बन जाते हैं। [२] हे (अमृत) = अमर व अमरता को देनेवाले [न मृतं यस्मात्] (अग्ने) = परमात्मन्! आप इह इस जीवन में (तत् सर्वम्) = उन इन्द्रिय, मन व बुद्धि आदि सब को (स्वद) = मधुर बना दीजिए । इन्द्रियों के माधुर्य से हमारे सब व्यवहार मधुर होंगे। मन का माधुर्य हमें शान्ति देगा। बुद्धि की मधुरता हमें वह विवेक प्राप्त कराएगी जो कि हमारे मोक्ष का कारण बन पाएगा।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - प्रभु कृपा से कर्मशील हम लोगों को दक्षता, प्रज्ञा, शक्ति व प्रकाश प्राप्त हो । इन्हें प्राप्त करके हम 'सुरथ' बनें। हमारे सब इन्द्रिय, मन व बुद्धि मधुर हों। इस सूक्त में प्रथम मन्त्र में 'विद्युद्रथः' तथा अन्तिम मन्त्र में 'सुरथस्य' शब्द का प्रयोग स्पष्ट कर रहा है कि सूक्त का विषय जीवन को सुन्दर बनाना है। जीवन को सुन्दर बनाने के लिए ही यह 'उत्कील' = उत्कृष्ट व्रतों के बन्धनवाला बनकर 'कात्य' (क+तम्) सुख का विस्तार करनेवाला बनता है। इसकी प्रार्थना है -
438 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ विद्वद्वदितर आचरन्त्वित्याह।

अन्वय:

हे दक्ष कविक्रतो देवाऽमृताऽग्ने विद्वन्मर्त्तासो वयमध्वरे तुभ्यं यानीमा धर्म्याणि कर्माणीहाऽकर्म तत्सर्वं त्वं विश्वस्य सुरथस्य मध्ये बोधि सुसंस्कृतान्यन्नानि स्वद ॥७॥

पदार्थान्वयभाषाः - (तुभ्यम्) (दक्ष) अतिचतुर (कविक्रतो) कवीनां क्रतुरिव क्रतुः प्रज्ञा यस्य (यानि) (इमा) (देव) दिव्यगुणकर्मस्वभावप्रद (मर्त्तासः) मनुष्याः (अध्वरे) अहिंसादिलक्षणे यज्ञे (अकर्म) कुर्याम (त्वम्) (विश्वस्य) समग्रस्य (सुरथस्य) शोभनानि रथीदान्यङ्गानि यस्मिँस्तस्य विद्याबोधकव्यवहारस्य (बोधि) बुध्यस्व (सर्वम्) (तत्) (अग्ने) विद्वन् (अमृत) स्वस्वरूपेण नाशरहित (स्वद) आस्वादय (इह) अस्मिन् संसारे ॥७॥
भावार्थभाषाः - सर्वे मनुष्या यथा विद्वांसो धर्मयुक्तानि कर्माणि कुर्युस्तथैव कुर्वन्तु सर्वे मिलित्वेह विद्यासुखोन्नतिं सम्पादयेयुरिति ॥७॥ अत्राऽग्निविद्वद्गुणवर्णनादेतदर्थस्य पूर्वसूक्तार्थेन सह सङ्गतिरस्तीति वेद्यम् ॥ इति चतुर्दशं सूक्तं चतुर्दशो वर्गश्च समाप्तः ॥
438 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Immortal Agni, brilliant scholar, expert scientist, imaginative creator and master of pious action, whatever we mortal do and offer you in this holy yajnic programme of creation, construction and development, taste the pleasure of all that here and now. Awake, arise and know this entire world riding the beautiful chariot, and let all that be known to the entire world on the wheels of progress.
438 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The common people should emulate the enlightened persons.

अन्वय:

O dexterous (skillful) person! you are endowed with intelligence of wise men and divine attributes, actions and temperament. Whatever these righteous acts we human beings have done in this non-violent sacrifice, you are well-aware of that whole enlightening dealings. O leader immortal (by the nature of soul) ! enjoy the taste of the well-cooked food presented by us.

भावार्थभाषाः - All men should perform righteous deeds as the enlightened persons do. All should put forth their united efforts for advancing the cause of the spread of good knowledge and happiness.
438 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जसे विद्वान लोक धर्मयुक्त कर्म करतात तसे संपूर्ण माणसांनी करावे व सर्वांनी मिळून विद्या व सुखाची वाढ करावी. ॥ ७ ॥