वांछित मन्त्र चुनें

प्र वो॑ दे॒वाया॒ग्नये॒ बर्हि॑ष्ठमर्चास्मै। गम॑द्दे॒वेभि॒रा स नो॒ यजि॑ष्ठो ब॒र्हिरा स॑दत्॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

pra vo devāyāgnaye barhiṣṭham arcāsmai | gamad devebhir ā sa no yajiṣṭho barhir ā sadat ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्र। वः॒। दे॒वाय॑। अ॒ग्नये॑। बर्हि॑ष्ठम्। अ॒र्च॒। अ॒स्मै॒। गम॑त्। दे॒वेभिः॑। आ। सः। नः॒। यजि॑ष्ठः। ब॒र्हिः। आ। स॒द॒त्॥

ऋग्वेद » मण्डल:3» सूक्त:13» मन्त्र:1 | अष्टक:3» अध्याय:1» वर्ग:13» मन्त्र:1 | मण्डल:3» अनुवाक:2» मन्त्र:1


458 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अब सात ऋचावाले तेरहवें सूक्त का आरम्भ है। उसके प्रथम मन्त्र में विद्वान् लोग क्या करें, इस विषय को कहते हैं।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जो पुरुष (देवेभिः) उत्तम गुणों के साथ (अस्मै) इस (देवाय) श्रेष्ठगुणयुक्त (अग्नये) अग्नि के सदृश तेजधारी के लिये (वः) आप लोगों को (आ) सब प्रकार (गमत्) प्राप्त होवे उस (बर्हिष्ठम्) यज्ञ में बैठनेवाले का (प्र) (अर्च) विशेष सत्कार करो (सः) वह (यजिष्ठः) अतिशय यज्ञ करनेवाला (नः) हम लोगों को (बर्हिः) अन्तरिक्ष में (आ) (सदत्) प्राप्त होवे ॥१॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। हे मनुष्यो ! जो लोग आप लोगों का सत्कार करते हैं, उनका आप लोग भी सत्कार करें। जैसे विद्वज्जन विद्वान् पुरुषों से विद्यायुक्त शुभगुणों को ग्रहण करते हैं, उन विद्वज्जनों की आप लोग भी सेवा करें और हम लोगों को उत्तम गुण प्राप्त हों, ऐसी इच्छा करो ॥१॥
458 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

देवों व महादेव की प्राप्ति :

पदार्थान्वयभाषाः - [१] (व:) = तुम्हारे देवाय जीवन को (द्योतित) = करनेवाले [देवः द्योतनात्] (अग्नये) = अग्रणी (अस्मै) = इस प्रभु के लिए (बर्हिष्ठम्) = अत्यन्त प्रवृद्ध [बृहि वृद्धौ] इस स्तोत्र को (प्र अर्च) = [उच्चारयत सा०] प्रकर्षेण उच्चरित करो। इस स्तोत्र द्वारा प्रभु की अर्चना करो। [२] इस स्तवन के करने पर (सः) = वे प्रभु (नः) = हमें (देवेभिः) = दिव्यगुणों के साथ (आगमत्) = प्राप्त होते हैं और (यजिष्ठ:) = वे पूज्यतम प्रभु हमारे (बर्हिः) = वासनाशून्य हृदय में (आसदत्) = आसीन होते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- स्तवन से हमें दिव्यगुण प्राप्त होते हैं और अन्ततः प्रभु की प्राप्ति होती है।
458 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

अथ विद्वांसः किं कुर्युरित्याह।

अन्वय:

हे मनुष्या यो देवेभिः सहास्मै देवायाग्नये वो युष्मानागमत्तं बर्हिष्ठं प्रार्च स यजिष्ठो नो बर्हिरासदत् ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्र) (वः) युष्मान् (देवाय) दिव्यगुणाय (अग्नये) अग्निवद्वर्त्तमानाय (बर्हिष्ठम्) बर्हिषि यज्ञे तिष्ठतीति (अर्च) सत्कुरु (अस्मै) (गमत्) गच्छेत् प्राप्नुयात्। अत्राडभावः। (देवेभिः) दिव्यगुणैः सह (आ) (सः) (नः) अस्मान् (यजिष्ठः) अतिशयेन यष्टा (बर्हिः) अन्तरिक्षे (आ) (सदत्) प्राप्नुयात् ॥१॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। हे मनुष्या ये युष्मान् सत्कुर्वन्ति तान् यूयमपि सत्कुरुत यथा विद्वांसो विद्वद्भ्यो विद्यया युक्तान् शुभान् गुणान् गृह्णन्ति तान् यूयमर्चताऽस्मान् दिव्या गुणाः प्राप्नुवन्त्वितीच्छत ॥१॥
458 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Offer honour and yajnic oblations in worship to Agni, this lord of light and knowledge, who pervades the spaces of the universe, so that he, the lord most adorable, may come with the bounties of nature for you and us all, and he may grace the seats of our yajna and help us rise to the heights of heavenly virtue.
458 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of learned persons are mentioned.

अन्वय:

O men! honor that learned person who sits in the Yajna (performs the Yajna regularly and has cultivated the spirit of self sacrifice) and who comes to you along with other enlightened men for the welfare of the pupils, endowed with divine virtues. He shines on account of them like the fire. May he the best unifier and conciliator establish in our pure heart and among the people.

भावार्थभाषाः - O men! honor those who honor you. As the enlightened persons accept the noble virtues along with true knowledge from absolutely truthful wise men, you also revere them and always desire to be similar with those virtuous persons.
458 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)

या सूक्तात विद्वान व अग्नी यांच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी.

भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. हे माणसांनो! जे लोक तुमचा सत्कार करतात त्यांचा तुम्हीही सत्कार करा. जसे विद्वान लोक विद्वान पुरुषांकडून विद्यायुक्त शुभ गुणांचा स्वीकार करतात त्या विद्वान लोकांची तुम्हीही सेवा करा व आम्हाला उत्तम गुण प्राप्त व्हावेत अशी इच्छा धरा. ॥ १ ॥