वांछित मन्त्र चुनें
549 बार पढ़ा गया

ए॒ष स्य ते॑ त॒न्वो॑ नृम्ण॒वर्ध॑नः॒ सह॒ ओजः॑ प्र॒दिवि॑ बा॒ह्वोर्हि॒तः। तुभ्यं॑ सु॒तो म॑घव॒न्तुभ्य॒माभृ॑त॒स्त्वम॑स्य॒ ब्राह्म॑णा॒दा तृ॒पत्पि॑ब॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

eṣa sya te tanvo nṛmṇavardhanaḥ saha ojaḥ pradivi bāhvor hitaḥ | tubhyaṁ suto maghavan tubhyam ābhṛtas tvam asya brāhmaṇād ā tṛpat piba ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ए॒षः। स्यः। ते॒। त॒न्वः॑। नृ॒म्ण॒ऽवर्ध॑नः। सहः॑। ओजः॑। प्र॒ऽदिवि॑। बा॒ह्वोः। हि॒तः। तुभ्य॑म्। सु॒तः। म॒घ॒व॒न्। तुभ्य॑म्। आऽभृ॑तः। त्वम्। अ॒स्य॒। ब्राह्म॑णात्। आ। तृ॒पत्। पि॒ब॒॥

549 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:36» मन्त्र:5 | अष्टक:2» अध्याय:7» वर्ग:25» मन्त्र:5 | मण्डल:2» अनुवाक:4» मन्त्र:5


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (मघवन्) अति उत्तम धनवाले ! जो (ते) आपके (तन्वः) शरीर के सम्बन्धी (प्रदिवि) अतीव प्रकाश में (सहः) बल (ओजः) पराक्रम तथा (बाह्वोः) भुजाओं के बीच (हितः) धारण (सुतः) और उत्पन्न किया हुआ (तुभ्यम्) आपके लिये और (आभृतः) अच्छे प्रकार पुष्ट किया पुत्र है (स्यः) जो (एषः) यह (नृम्णवर्धनः) धन का बढ़ानेवाला होता है (त्वम्) आप (अस्य) इसके सम्बन्धी (ब्राह्मणात्) ब्राह्मण से (तृपत्) तृप्त होते हुए (आ,पिब) अच्छे प्रकार ओषधि रस को पिओ ॥५॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्यो ! जो तुम्हारे के लिये शारीरिक और आत्मीय बल को बढ़ावे, उससे धन और उनकी अच्छे पदार्थों से सेवा करो ॥५॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

नृम्ण-सहः ओजः

पदार्थान्वयभाषाः - १. (एषः स्यः) = गतमन्त्रों में वर्णित यह वह सोम (ते तन्वः) = तेरे शरीर के (नृम्णवर्धनः) = बलवर्धन करनेवाला है। इसके द्वारा (प्रदिवि) = प्रकृष्ट ज्ञान होने पर (सहः) = शत्रुमर्षक बल [षह मर्षणे] तथा (ओजः) = इन्द्रिय-शक्तियों का वर्धक बल (बाह्रो:) = तेरी भुजाओं में (हितः) = स्थापित किया जाता है। २. (तुभ्यं सुतः) = तेरे लिए इस सोम को उत्पन्न किया गया है। हे (मघवन्) = यज्ञशील पुरुष ! (तुभ्यम्) = तेरे हित के लिए ही (आभृतः) = यह शरीर में समन्तात् भृत हुआ है (त्वम्) = तू (ब्राह्मणात्) = ब्रह्मज्ञान प्राप्ति के हेतु से (आतृपत् पिब) = खूब तृप्त होता हुआ इसे पी। इसे तू अपने अन्दर ही व्याप्त करनेवाला बन ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- शरीर में सुरक्षित हुआ हुआ सोम बल व सुख का बढ़ानेवाला है। यह रोगकृमिरूप शत्रुओं को कुचलनेवाला है- इन्द्रियशक्तियों का वर्धक है। अन्ततः यह ब्रह्मप्राप्ति का साधन बनता है।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे मघवन् यस्ते तन्वः प्रदिवि सह ओजो बाह्वोर्हितस्तुभ्यं सुत आभृतोऽस्ति स्य एष नृम्णवर्धनो भवति त्वमस्य ब्राह्मणात्तृपत्सन्ना पिब ॥५॥

पदार्थान्वयभाषाः - (एषः) (स्यः) सः (ते) तव (तन्वः) शरीरस्य (नृम्णवर्धनः) धनवर्धनः (सहः) बलम् (ओजः) पराक्रमम् (प्रदिवि) प्रकृष्टप्रकाशे (बाह्वोः) भुजयोः (हितः) धृतः (तुभ्यम्) (सुतः) पुत्रः (मघवन्) प्रकृष्टधनः (तुभ्यम्) (आभृतः) समन्तात्पोषितः (त्वम्) (अस्य) (ब्राह्मणात्) (आ) (तृपत्) तृप्यतु (पिब) ॥५॥
भावार्थभाषाः - हे मनुष्या ये युष्मदर्थं शारीरकमात्मीयं च बलं वर्धयेयुस्तेन धनं तांश्चोत्तमैः पदार्थैस्सेवध्वम् ॥५॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Indra, lord of wealth and power, ruler of the world, this soma is such that it would strengthen and augment the wealth and power of your body and soul. It is the very patience and fortitude and the lustre of your personality, as broad and clear as daylight, collected and consecrated in your very arms. It is distilled, seasoned, preserved and served for you only. Drink of it as a gift from the Brahmana, expert of science and bio-technology, and be happy.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The nature and function of the learned is told.

अन्वय:

O wealthy king there is vigor in your body and strength in arms along with the light of knowledge. God has blessed you with this son. He is the augmenter of your wealth and prosperity. Let you be satisfied by the knowledge received from the Brahmanas (knowers of God and Veda) and drink this Soma (juice of the nourishing herbs).

भावार्थभाषाः - O men ! serve those persons with wealth and good articles who help you in the development of physical and spiritual powers.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - हे माणसांनो ! जे तुमचे शारीरिक व आत्मिक बळ वाढवितात त्यांची धनाने व चांगल्या पदार्थांनी सेवा करा. ॥ ५ ॥