वांछित मन्त्र चुनें
459 बार पढ़ा गया

किमू॒ नु वः॑ कृणवा॒माप॑रेण॒ किं सने॑न वसव॒ आप्ये॑न। यू॒यं नो॑ मित्रावरुणादिते च स्व॒स्तिमि॑न्द्रामरुतो दधात॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

kim ū nu vaḥ kṛṇavāmāpareṇa kiṁ sanena vasava āpyena | yūyaṁ no mitrāvaruṇādite ca svastim indrāmaruto dadhāta ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

किम्। ऊँ॒ इति॑। नु। वः॒। कृ॒ण॒वा॒म॒। अप॑रेण। किम्। सने॑न। व॒स॒वः॒। आप्ये॑न। यू॒यम्। नः॒। मि॒त्रा॒व॒रु॒णा॒। अ॒दि॒ते॒। च॒। स्व॒स्तिम्। इ॒न्द्रा॒म॒रु॒तः॒। द॒धा॒त॒॥

459 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:2» सूक्त:29» मन्त्र:3 | अष्टक:2» अध्याय:7» वर्ग:11» मन्त्र:3 | मण्डल:2» अनुवाक:3» मन्त्र:3


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (वसवः) पृथिव्यादि के तुल्य विद्या को निवास देनवाले विद्वानो ! हम लोग (वः) आपके (किम्,उ) किसी कार्य को (कृणवाम) करें। (अपरेण) अन्य (सनेन) विभाग को प्राप्त (व्याप्येन) व्याप्त वस्तु से (किम्) क्या ही करें। हे (मित्रावरुणा) प्राण-अपान के तुल्य प्रियकारी अध्यापक और उपदेशक (च) और (अदिते) विदुषि माता! (यूयम्) तुम लोग (नः) हमारे लिये (स्वस्तिम्) कल्याण को तथा (इन्द्रामरुतः) बिजली और वायुओं को (दधात) धारण करो ॥३॥
भावार्थभाषाः - जो प्रथम कक्षा के विद्वान् हों, उनको राजा लोग पूछें कि आपकी क्या सेवा हम करें, क्या-क्या तुमको देवें, जिससे विद्या सुशिक्षा और धर्म की उन्नति करो ॥३॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

देवाराधन से कल्याण

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे देवो! (वः) = तुम्हारा (नु) = अब (किम् ऊ) = क्या ही (कृणवाम) = कर्म करें। अर्थात् किस कर्म द्वारा आपकी आराधना करें। (अपरेण) = आगे होनेवाले कर्म से आपकी क्या सेवा करें। हे (वसवः) = हमारे निवास को उत्तम बनानेवाले देवो! (सनेन आप्येन किम्) = सनातन आप्तव्यकर्म से हम आपकी क्या सेवा कर सकते हैं? हम आपका उचित आराधन करने में समर्थ नहीं, आपको पूरा-पूरा अपना नहीं पाते तो भी। २. (यूयम्) = आप हे (मित्रावरुणा) = मित्र, वरुण व (अदिते) = अदिति (च) = तथा (इन्द्रामरुतः) = इन्द्र और मरुतो ! (इत्) = निश्चय से (स्वस्तिम् दधात) = कल्याण को धारण करो । 'मित्र' स्नेह का देवता है। 'वरुण' निर्दोषता का । 'अदिति'=स्वास्थ्य का सूचक है। 'इन्द्र' जितेन्द्रियता का प्रतिपादन करता है और 'मरुतः '= प्राणवाचक है। 'स्नेह-निर्देषता - स्वास्थ्य - जितेन्द्रियता व प्राणसाधना' हमारा पूर्णरूपेण कल्याण करनेवाले हैं।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- मित्रादि देवों के आराधन के लिए यत्नशील हों। ये हमारा कल्याण करेंगे।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह।

अन्वय:

हे वसवो वयं वः किमु कृणवामापरेण सनेनाप्येन किन्नु कुर्याम। हे मित्रावरुणाऽदिते च यूयं नः स्वस्तिमिन्द्रामरुतो दधात ॥३॥

पदार्थान्वयभाषाः - (किम्) (उ) (नु) (वः) युष्माकम् (कृणवाम) कुर्याम (अपरेण) अन्येन (किम्) (सनेन) विभक्तेन (वसवः) पृथिव्यादय इव विद्यानिवासाः (आप्येन) व्याप्येन वस्तुना (यूयम्) (नः) अस्मभ्यम् (मित्रावरुणा) प्राणाऽपानाविव प्रियकारकावध्यापकोपदेशकौ (अदिते) विदुषि मातः (स्वस्तिम्) (इन्द्रामरुतः) इन्द्रश्च विद्युन्मरुतश्च वायवस्तान् (दधात) धरत ॥३॥
भावार्थभाषाः - ये प्रथमकल्पा विद्वांसः स्युस्तान् राजानः पृच्छेयुर्युष्माकं कां सेवां वयं कुर्याम किं किं युष्मभ्यं दद्याम येन यूयं विद्यासुशिक्षाधर्मोन्नतिं कुर्यात् ॥३॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - O Vasus, shelter homes of life and humanity, teachers and scholars generous as mother earth, what shall we do for you with our share of karma and competence now and whatever potential we might have later? O Mitra and Varuna, friends and lovers of humanity dear as the breath of life, Aditi, generous mother sustainer like earth and nature, Indra and Maruts, winds and vital energies of life, bear and bring us the good and best of life, intelligence and knowledge of existence.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

More requests from the learned are placed.

अन्वय:

O learned persons ! you are abode of learning like the earth etc. We should work for you, and should have no truck with people of divided values. O dear teacher and preacher ! you are loving to us like Prana and Udāna (two important categories of breathing air). Along with Aditi (learned mother or womanhood), you hold lightning and air for our sake and good benefit.

भावार्थभाषाः - The administrators or rulers should enquire from the learned persons of top category about their requirements and source of living and should meet their needs, so that they may work for the advancement of ideal education and righteousness.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे प्रथम श्रेणीचे विद्वान असतात त्यांना राजाने विचारावे की आम्ही तुमची कोणती सेवा करावी? तुम्हाला कोणते काम द्यावे? ज्यामुळे तुम्ही विद्या व सुशिक्षण आणि धर्माची उन्नती कराल? ॥ ३ ॥