वांछित मन्त्र चुनें

त्वम॑ग्ने॒ प्रय॑तदक्षिणं॒ नरं॒ वर्मे॑व स्यू॒तं परि॑ पासि वि॒श्वतः॑। स्वा॒दु॒क्षद्मा॒ यो व॑स॒तौ स्यो॑न॒कृज्जी॑वया॒जं यज॑ते॒ सोप॒मा दि॒वः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

tvam agne prayatadakṣiṇaṁ naraṁ varmeva syūtam pari pāsi viśvataḥ | svādukṣadmā yo vasatau syonakṛj jīvayājaṁ yajate sopamā divaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

त्वम्। अ॒ग्ने॒। प्रय॑तऽदक्षिणम्। नर॑म्। वर्म॑ऽइव। स्यू॒तम्। परि॑। पा॒सि॒। वि॒श्वतः॑। स्वा॒दु॒ऽक्षद्मा॑। यः। व॒स॒तौ। स्यो॒न॒ऽकृत्। जी॒व॒ऽया॒जम्। यज॑ते। सः। उ॒प॒ऽमा। दि॒वः ॥

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:31» मन्त्र:15 | अष्टक:1» अध्याय:2» वर्ग:34» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:7» मन्त्र:15


575 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर वह क्या करता है, इस विषय का उपदेश अगले मन्त्र में किया है ॥

पदार्थान्वयभाषाः - हे (अग्ने) सबको अच्छे प्रकार जाननेवाले सभापति आप (वर्म्मेव) कवच के समान (यः) जो (स्वादुक्षद्मा) शुद्ध अन्न जल का भोक्ता (स्योनकृत्) सबको सुखकारी मनुष्य (वसतौ) निवासदेश में नाना साधनयुक्त यज्ञों से (यजते) यज्ञ करता है, उस (प्रयतदक्षिणम्) अच्छे प्रकार विद्या धर्म के उपदेश करने (जीवयाजम्) और जीवों को यज्ञ करानेवाले (स्यूतम्) अनेक साधनों से कारीगरी में चतुर (नरम्) नम्र मनुष्य को (विश्वतः) सब प्रकार से (परिपासि) पालते हो (सः) ऐसे धर्मात्मा परोपकारी विद्वान् आप (दिवः) सूर्य के प्रकाश की (उपमा) उपमा पाते हो ॥ १५ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो सब के सुख करनेवाले पुरुषार्थी मनुष्य यत्न के साथ यज्ञों को करते हैं, वे जैसे सूर्य सबको प्रकाशित करके सुख देता है, वैसे सबको सुख देनेवाले होते हैं। जैसे युद्ध में प्रवृत्त हुए वीरों को शस्त्रों के घाओं से बख्तर बचाता है, वैसे ही सभापति राजा और राजजन सब धार्मिक सज्जनों को सब दुःखों से रक्षा करते रहें ॥ १५ ॥
575 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

स्वर्गोपम जीवन

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे (अग्ने) - परमात्मन् ! (त्वम्) - आप (प्रयत - दक्षिणम्) - पवित्र , दूरदर्शितापूर्ण तथा उत्साहयुक्त दान देनेवाले (नरम्) - दान के द्वारा अपनी उन्नति करनेवाले पुरुष को (स्यूतं वर्म इव) - सिले हुए कवच की भाँति (विश्वतः परिपासि) - सब ओर से रक्षित करते हो । जो मनुष्य दान देते हैं प्रभु उनके कवच बनते हैं और उन्हें वासनाओं से व रोगादि से विद्ध नहीं होने देते ।  २. (यः) - जो पुरुष (स्वादुक्षद्मा) - 'रस्य , स्निग्ध , स्थिर व हृद्य' लक्षणोंवाले सात्त्विक अन्नों का सेवन करता है ,  ३. सात्त्विक अन्न के सेवन से सात्त्विकवृत्तिवाला बनकर जो (वसतौ) - बस्ती में (स्योनकृत्) - सुख को करनेवाला है , अर्थात् सभी के जीवन को सुखी बनानेवाला है ,  ४. जो अपने इस जीवन में (जीवयाजं यजते) - जीवों के यज्ञ को करता है , अर्थात् जीवों का आदर करता है , उनके साथ मिलकर चलता है तथा उनके हित के लिए दान करता है , (सः) - वह पुरुष (दिवः उपमा) - स्वर्ग से उपमित करने योग्य है , अर्थात् कहा जा सकता है कि उसका जीवन स्वर्गापम है , यह स्वर्ग में निवास करनेवाला है  ५. एवं वह गृहस्थ बन जाता है [क] जहाँ कि लोगों की वृत्ति श्रद्धापूर्वक दान देने की है , [ख] जो प्रभु को अपना कवच बनाकर चलते हैं , [ग] सात्त्विक अन्न का सेवन करते हैं , [घ] बस्ती में सभी के हित के कार्य करते हैं , [ङ] जीवों का आदर , प्रेम व हित करने में तत्पर रहते हैं । 
भावार्थभाषाः - भावार्थ - दान , प्रभु में श्रद्धा , सात्त्विक अन्न का सेवन , सर्वहित व प्राणिमात्र का भला करना जीवन को स्वर्गापम बना देता है । 
575 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनः स किं करोतीत्युपदिश्यते ॥

अन्वय:

हे अग्ने राजधर्मराजमान ! त्वं वर्म्मे वयः स्वादुक्षद्मा स्योनकृन्मनुष्यो वसतौ विविधैर्यज्ञैर्यजते तं प्रयतदक्षिणं जीवयाजं स्यूतं नरं विश्वतः परिपासि, स भवान् दिव उपमा भवति ॥ १५ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (त्वम्) सर्वाभिरक्षकः (अग्ने) सत्यन्यायप्रकाशमान ! (प्रयतदक्षिणम्) प्रयताः प्रकृष्टतया यता विद्याधर्मोपदेशाख्या दक्षिणा येन तम् (नरम्) विनयाभियुक्तं मनुष्यम् (वर्म्मेव) यथा कवचं देहरक्षकम् (स्यूतम्) विविधसाधनैः कारुभिर्निष्पादितम् (परि) अभ्यर्थे (पासि) रक्षसि (विश्वतः) सर्वतः (स्वादुक्षद्मा) स्वादूनि क्षद्मानि जलान्यन्नानि यस्य सः। क्षद्मेत्युदकनामसु पठितम् । (निघं०१.१२) अन्ननामसु च । (निघं०२.७) इदं पदं सायणाचार्येणान्यथैव व्याख्यातं तदसङ्गतम्। (यः) मनुष्य (वसतौ) निवासस्थाने (स्योनकृत्) यः स्योनं सुखं करोति सः (जीवयाजम्) जीवान् याजयति धर्मं च सङ्गमयति तम् (यजते) यो यज्ञं करोति (सः) धर्मात्मा परोपकारी विद्वान्। अत्र सोऽचि लोपे चेत्पादपूरणम्। (अष्टा०६.१.१३४) अनेन सोर्लोपः। (उपमा) उपमीयतेऽनयेति दृष्टान्तः (दिवः) सूर्यप्रकाशस्य ॥ १५ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। ये सर्वेषां सुखकर्त्तारः पुरुषार्थिनो मनुष्याः प्रयत्नेन यज्ञान् कुर्वन्ति, ते यथा सूर्यः सर्वान् प्रकाश्य सुखयति तथा भवन्ति यथा युद्धे प्रवर्त्तमानान् वीरान् शस्त्रघातेभ्यः कवचं रक्षति, तथैव राजादयो राजसभा जना धार्मिकान्नरान् सर्वेभ्यो दुःखेभ्यो रक्षेयुरिति ॥ १५ ॥
575 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Agni, lord of light and law, guardian of all, like a strongly fabricated armour you protect from all sides the man initiated and consecrated who abides in the home with delicious foods, doing noble deeds with yajna and dharma and serves life as an example of the saving light of heaven.
575 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

What does he (Agni) do is taught in the fifteenth Mantra.

अन्वय:

O King shining in your duties of kingship, you protect from all sides like well-stitched armor the humble man who gives presents to the priests and delivers sermons about Dharma and right knowledge to the people; you defend a man who keeps good food and water in his dwelling, is benevolent to all and performs various Yanjas (non-violent sacrifices urging upon them to do them (the Yajnas) and making them righteous.. You are the likeness of the light of the sun i. e. you are like the sun, dispeller of all darkness (of ignorance).

पदार्थान्वयभाषाः - (अग्ने) सत्यन्यायप्रकाशमान । = Shining on account of Truth and justice. (प्रयतदक्षिणम्) प्रयताः प्रकृष्टा यता विद्या धर्मोपदेशाख्या दक्षिणा येन । = Who has given presents to the priests and delivered. sermons to preach righteousness to the people. (वर्म) देहरक्षकं कवचम् = Armour that guards the body. ( स्वादुसद्मा) स्वादूनि प्रश्नानि जलानि अन्नानि यस्य सः क्षद्येत्युदक नामसु पठितम् (निघ० १.१२) अन्ननामसु च (निघ० २.७) । = He who has got delicious food and good pure water. (जीवयाजम्) जीवान् याजयति धर्म च संगमयतीति तम् । = He who officiates over the Yajnas or induces others to perform them and unites them with Dharma. (Righteousness and duties). (दिवः) सूर्यप्रकाशस्य = Of the light of the sun.
भावार्थभाषाः - There is Upamalankara in this Mantra. Those people of benevolent nature who being industrious are engaged in making others happy and performing Yajnas, are like the sun which gives happiness to all by its light. As the armour protects the fighting heroes from the onslaughts of the weapons, so the king and officers of the state should shield all righteous persons from all miseries.
टिप्पणी: Sayanacharya has committed two mistakes in his commentary on this Mantra. He has interpreted स्वादुचद्मा as स्वादून्चदतीति स्वादुचद्मा चढ़तिरत्तिकर्मा । अन्येभ्योऽपि दृश्यत इति मनिन् !! = Rishi Dayananda pointing out Sayanacharya's mistake says- इदं पदं सायणाचार्येण अन्यथैव व्याख्यातं तत् असंगतम् || i. e. Sayanacharya has interpreted this word सवादुक्षद्मा wrongly. The interpretation given by Rishi Dayananda is simple and in accordance with the Vedic Lexicon Nighantu which clearly states in 1.12 क्षमेत्युदक नामसु पठितम् (निघ० १.१२) i.e. क्षदम् means water. In Nighantu 2.7 it is stated क्षदमेति [अन्न नामसु पठितम् (निष० २.७) i. e. क्षदम् means food. Therefore Rishi Dayananda's interpretation as स्वादूनि क्षमानि जलानि अन्नानि यस्य सः He who has delicious food and good or pure water is quite correct. The other mistake committed by Sayanacharya is with regard to the meaning of the word जीवयानम् His first interpretation is better जीवा ऋत्विज: इज्यन्ते दक्षिणाभिः पूज्यन्ते भत्रेति अधिकरणे घञ i. e. where priests are honored with sacrificial presents. It is not so objectionable or absurd as the second one when he says- यदा जीवै:पशुभिर्यजनं जीवयज्ञः Yajna with the animals. It is against the spirit of the Vedic Yajnas which are termed as अध्वर or non-violent अध्वर इति यहनाम ध्वति हिंसाकर्मा तत्प्रतिषेध: ( निरुक्ते १.७ ) = A non-violent act ( निरुक्ते १.७ ) How significant is Rishi Dayananda's interpretation as जीवान् याजयति धर्म च संगमयति तम् । = He who prompts others to perform Yajnas (or Officiates over them)and unites them with Dharma or righteous conduct. "यज्–देवपूजासंगतिकरणदानेषु Among the three meanings of the root here Rishi Dayananda has mainly taken the second meaning of for uniting.
575 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जसे सूर्य सर्वांना प्रकाशित करून सुख देतो तसे सर्वांना सुखी करणारी पुरुषार्थी माणसे प्रयत्नाने यज्ञ करून सर्वांना सुख देतात. जसे युद्धात प्रवृत्त असलेल्या वीरांचे, शस्त्रांचे घाव झेलण्याचे काम ढाल करते तसे सभापती राजा व राज्यातील लोकांनी सर्व धार्मिक सज्जनांचे सर्व दुःखांपासून रक्षण करावे. ॥ १५ ॥