वांछित मन्त्र चुनें
483 बार पढ़ा गया

प्रेष्ठं॑ वो॒ अति॑थिं गृणीषे॒ऽग्निं श॒स्तिभि॑स्तु॒र्वणि॑: स॒जोषा॑:। अस॒द्यथा॑ नो॒ वरु॑णः सुकी॒र्तिरिष॑श्च पर्षदरिगू॒र्तः सू॒रिः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

preṣṭhaṁ vo atithiṁ gṛṇīṣe gniṁ śastibhis turvaṇiḥ sajoṣāḥ | asad yathā no varuṇaḥ sukīrtir iṣaś ca parṣad arigūrtaḥ sūriḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

प्रेष्ठ॑म्। वः॒। अति॑थिम्। गृ॒णी॒षे॒। अ॒ग्निम्। श॒स्तिऽभिः॑। तु॒र्वणिः॑। स॒ऽजोषाः॑। अस॑त्। यथा॑। नः॒। वरु॑णः। सु॒ऽकी॒र्तिः। इषः॑। च॒। प॒र्ष॒त्। अ॒रि॒ऽगू॒र्तः। सू॒रिः ॥ १.१८६.३

483 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:186» मन्त्र:3 | अष्टक:2» अध्याय:5» वर्ग:4» मन्त्र:3 | मण्डल:1» अनुवाक:24» मन्त्र:3


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे विद्वान् ! जैसे (तुर्वणिः) शीघ्र जाने और (सजोषाः) समान प्रीति रखनेवाले आप (शस्तिभिः) प्रशंसाओं से (अग्निम्) अग्नि के समान वर्त्तमान विद्या से प्रकाशित (प्रेष्ठम्) अतिप्रिय (अतिथिम्) अतिथिवद्वर्त्तमान विद्वान की (गृणीषे) प्रशंसा करते हो वा (यथा) जैसे (अरिगूर्त्तः) शत्रुओं में उद्यम करने और (सुकीर्त्तिः) पुण्य प्रशंसावाला (वरुणः) उत्तम विद्वान् (नः) हम लोगों को (इषः) अन्नादि पदार्थ (च) और इच्छाओं को (पर्षत्) सीचें वा (सूरिः) अतीव प्रवीण विद्वान् (असत्) हों वैसे (वः) तुम लोगों के प्रति वर्त्ते ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में उपमालङ्कार है। जो गृहस्थजन प्रीति के साथ श्रेष्ठ, उत्तम शास्त्रज्ञ विद्वानों और अतिथि की सेवा करते हैं, धर्मयुक्त व्यवहार में उद्योगवान् होते वे यथार्थ विज्ञान को पाकर श्रीमान् होते हैं ॥ ३ ॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सुकीर्ति

पदार्थान्वयभाषाः - १. हे देवो! मैं (तुर्वणिः) = [तूर्णवनि:] शीघ्रता से शत्रुओं का पराभव करनेवाला (सजोषा:) = प्रीतिपूर्वक प्रभु सेवन की वृत्तिवाला (वः) = तुममें (प्रेष्ठम्) = प्रियतम (अतिथिम्) = सतत क्रियाशील (अग्निम्) = अग्रणी प्रभु को (शस्तिभिः) = शंसनों के द्वारा (गृणीषे) = स्तुत करता हूँ। मैं अग्नि का स्तवन करनेवाला बनता हूँ। यह अग्नि देवों में प्रियतम है। सब देवों का हमारे साथ स्नेह है । प्रभु का स्नेह अनन्त है। प्रभु अपने न माननेवाले को भी खान-पान प्राप्त कराते ही हैं—'अमन्तवो मां न उपक्षियन्ति'। ये प्रभु हमारे कल्याण के लिए निरन्तर क्रियाशील हैं । २. हम इस अग्नि का स्तवन इसलिए करते हैं (यथा) = जिससे यह (वरुणः) = द्वेष का निवारण करनेवाला होता हुआ (नः) = हमारे लिए (सुकीर्तिः) = उत्तम कीर्ति को प्राप्त करानेवाला असत् हो । द्वेष से ऊपर उठनेवाला व्यक्ति ही यशस्वी होता है (च) = और वह (अरिगूर्त:) = काम-क्रोध-लोभ आदि शत्रुओं के पराजय में (सूरि:) = ज्ञानी प्रभु (इषः पर्षत्) = हमारे लिए सात्त्विक अन्नों का पूरण करे [पूरयेत्] । इन सात्त्विक अन्नों से शुद्ध-हृदय बनकर हम प्रभु - प्रेरणाओं को सुननेवाले हों ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम अपने प्रियतम-मित्र- प्रभु का स्तवन करें। वे हमें द्वेषों से ऊपर उठाकर यशस्वी बनाते हैं और हमें सात्त्विक अन्न प्राप्त कराते हैं ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे विद्वन् यथा तुर्वणिः सजोषाः सँस्त्वं शस्तिभिरग्निं प्रेष्ठमतिथिं गृणीषे यथाऽरिगूर्त्तः सुकीर्त्तिर्वरुणो नोऽस्मानिषश्च पर्षत् सूरिरसत्तथा वो युष्मान् प्रति वर्त्तेत ॥ ३ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (प्रेष्ठम्) अतिशयेन प्रियम् (वः) युष्मान् (अतिथिम्) अतिथिवद्वर्त्तमानम् (गृणीषे) प्रशंससि (अग्निम्) वह्निवद्वर्त्तमानं विद्याप्रकाशितं विद्वांसम् (शस्तिभिः) प्रशंसाभिः (तुर्वणिः) सद्योगामी (सजोषाः) समानप्रीतिः (असत्) भवेत् (यथा) (नः) अस्माकम् (वरुणः) वरो विद्वान् (सुकीर्त्तिः) पुण्यप्रशंसः (इषः) अन्नानि (च) इच्छाः (पर्षत्) सिञ्चेत् (अरिगूर्त्तः) अरिषु शत्रुषु गूर्त्त उद्यमी (सूरिः) अतिप्रवीणो विद्वान् ॥ ३ ॥
भावार्थभाषाः - अत्रोपमालङ्कारः। ये गृहस्थाः प्रीत्याऽऽप्तानतिथिं च सेवन्ते धर्म्ये व्यवहार उद्योगिनो भवन्ति ते याथातथ्यं विज्ञानं प्राप्यं श्रीमन्तो भवन्ति ॥ ३ ॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - With songs of adoration I invoke and celebrate Agni, universal and dynamic lord of power, heat, light and knowledge, dearest of all, loving and friendly, honourably welcome like a distinguished visitor and guest, so that Varuna, lord supreme of universal choice, bright and brave, destroyer of hate and enmity, be celebrated in action with honour and glory and bring us showers of wealth and food and energy for our body, mind and soul.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The spirit of service brings richness.

अन्वय:

O learned persons! you are active, equally loving to all, Parise a great knowledgeable scholar like the fire with laudations. You are most beloved and venerable like a guest. An industrious noble learned person attempts to subdue his enemies, possesses good reputation and gives us good food and fulfils our noble desires. So let him work for us.

पदार्थान्वयभाषाः - NA
भावार्थभाषाः - Those married couple who lovingly serve the guests and absolutely truthful persons, and are industrious in the righteous dealings, and are active in returning knowledge to others and become prosperous.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात उपमालंकार आहे. जे गृहस्थ लोक प्रेमाने श्रेष्ठ, उत्तम शास्त्रज्ञ विद्वानांची व अतिथीची सेवा करतात, धर्मयुक्त व्यवहारात उद्योगी असतात ते यथार्थ विज्ञान प्राप्त करून श्रीमंत होतात. ॥ ३ ॥