वांछित मन्त्र चुनें
532 बार पढ़ा गया

ऋ॒तं दि॒वे तद॑वोचं पृथि॒व्या अ॑भिश्रा॒वाय॑ प्रथ॒मं सु॑मे॒धाः। पा॒ताम॑व॒द्याद्दु॑रि॒ताद॒भीके॑ पि॒ता मा॒ता च॑ रक्षता॒मवो॑भिः ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

ṛtaṁ dive tad avocam pṛthivyā abhiśrāvāya prathamaṁ sumedhāḥ | pātām avadyād duritād abhīke pitā mātā ca rakṣatām avobhiḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

ऋ॒तम्। दि॒वे। तत्। अ॒वो॒च॒म्। पृ॒थि॒व्यै। अ॒भि॒ऽश्रा॒वाय॑। प्र॒थ॒मम्। सु॒ऽमे॒धाः। पा॒ताम्। अ॒व॒द्यात्। दुः॒ऽइ॒तात्। अ॒भीके॑। पि॒ता। मा॒ता। च॒। र॒क्ष॒ता॒म्। अवः॑ऽभिः ॥ १.१८५.१०

532 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:185» मन्त्र:10 | अष्टक:2» अध्याय:5» वर्ग:3» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:24» मन्त्र:10


स्वामी दयानन्द सरस्वती

चलते हुए विषय में चाहे हुए कहने योग्य विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे मनुष्यो ! जैसे (सुमेधाः) सुन्दर बुद्धिवाला मैं (अभिश्रावाय) जो सब ओर से सुनता वा सुनाता उसके लिये और (पृथिव्यै) पृथिवी के समान वर्त्तमान क्षमाशील स्त्री के लिये जो (प्रथमम्) प्रथम (ऋतम्) सत्य (अवोचम्) उपदेश करूँ और कहूँ (तत्) उसको (दिवे) दिव्य उत्तमवाले के लिये भी उपदेश करूँ कहूँ जैसे (अभीके) कामना किये हुए व्यवहार में वर्त्तमान (अवद्यात्) निन्दा योग्य (दुरितात्) दुष्ट आचरण से उक्त दोनों (पाताम्) रक्षा करें वैसे (पिता) पिता (च) और (माता) माता (अवोभिः) रक्षा आदि व्यवहारों से मेरी (रक्षताम्) रक्षा करें ॥ १० ॥
भावार्थभाषाः - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। उपदेश करनेवाले को उपदेश सुनने योग्यों के प्रति ऐसा कहना चाहिये कि जैसा प्रिय लोकहितकारी वचन मुझसे कहा जावे, वैसे आप लोगों को भी कहना चाहिये, जैसे माता-पिता अपने सन्तानों की सेवा करते हैं, वैसे ये सन्तानों को भी सदा सेवने योग्य हैं ॥ १० ॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

अभिश्राव

पदार्थान्वयभाषाः - १. (सुमेधाः) = उत्तम बुद्धिवाला होता हुआ मैं (दिवे) = द्युलोक के लिए (पृथिव्यै) = और इस पृथिवीलोक के लिए (तत् प्रथमं ऋतम् अवोचम्) = उस प्रकृष्ट ऋत का प्रवचन करूँ जिससे कि (अभिश्रावाय) = मैं अभिश्राव के लिए होऊँ। मैं अपराविद्या के द्वारा प्रकृति का ज्ञान प्राप्त करूँ और पराविद्या मुझे उस अक्षर आत्मतत्त्व का ज्ञान देनेवाली हो । शरीर में द्युलोक मस्तिष्क है और स्थूल शरीर पृथिवी है। ऋत के पालन से, सब कार्यों को ठीक समय व ठीक स्थान पर करने से मस्तिष्क व शरीर दोनों ही ठीक रहते हैं। दोनों के ठीक होने पर हमारा ज्ञान बढ़ता है। २. ज्ञानवृद्धि के द्वारा ये द्युलोक व पृथिवीलोक (अभीके) = अध्यात्म-संग्राम में (अवद्यात्) = निन्दनीय (दुरितात्) = पाप से-अशुभ आचरण से (पाताम्) = रक्षित करें। ज्ञान दुरित का ध्वंस करता ही है, ज्ञानाग्नि मलों का दहन करनेवाली है। ३. ये द्युलोक व पृथिवीलोक पिता माता (च) = हमारे पितृ व मातृस्थानापन्न हैं । ये हमें (अवोभिः) = रक्षणों के द्वारा (अवताम्) = सुरक्षित करें। माता-पिता जैसे पुत्र का पालन व रक्षण करते हैं, इसी प्रकार ये पृथिवी और द्युलोक हमारा पालन करें।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - ऋत के द्वारा मस्तिष्क व शरीर दोनों सुन्दर होते हैं, प्रकृति व आत्मा का ज्ञान प्राप्त होता है। हम दुरित से बचते हैं और इस प्रकार रक्षित होते हैं ।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

प्रकृतविषयेऽभीष्टवक्तव्यविषयमाह ।

अन्वय:

हे मनुष्या यथा सुमेधा अहमभिश्रावाय पृथिव्यै च यत् प्रथममृतमवोचं तद्दिवे चाऽभीके वर्त्तमानेऽवद्याद्दुरितात्तौ पातां तथा पिता माता चावोभी रक्षताम् ॥ १० ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (ऋतम्) सत्यम् (दिवे) दिव्यसुखाय (तत्) (अवोचम्) उपदिशेयं वदेयं च (पृथिव्यै) पृथिवीव वर्त्तमानायै स्त्रियै (अभिश्रावाय) य अभितः शृणोति श्रावयति वा तस्मै (प्रथमम्) पुरः (सुमेधाः) सुष्ठुप्रज्ञाः (पाताम्) (रक्षताम्) (अवद्यात्) निन्द्यात् (दुरितात्) दुष्टाचरणात् (अभीके) कमिते (पिता) पालकः (माता) मान्यकर्त्री (च) (रक्षताम्) (अवोभिः) रक्षणादिभिः ॥ १० ॥
भावार्थभाषाः - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। उपदेशकेन उपदेश्यान् प्रत्येवं वाच्यं यादृशं प्रियं लोकहितं सत्यं मयोच्येत तथा युष्माभिरपि वक्तव्यं यथा पितरः स्वसन्तानान् सेवन्ते तथैतेऽपत्यैरपि सदा सेवनीयाः ॥ १० ॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Blest with noble intelligence by heaven and earth, I pray I may speak the original Word of Truth and Divinity in honour of heaven and earth for the noble listener. May the heaven and earth, and father and mother, both loving and kind, both ever close-by, save me from calumny sin and evil and protect and promote me with their care, favour and kindness.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties of parents and their children underlined.

अन्वय:

O men ! I endowed with pure intellect teach truth to everyone who listens and who preaches it to other and practices; I tell it to the women who are of forgiving nature like the earth. I tell this truth for bringing about divine happiness to every human being; that is desirable, May the teachers and preachers preserve us from reprehensible false conduct. May my parents, who are like the heaven and the earth provide us their protection.

पदार्थान्वयभाषाः - NA
भावार्थभाषाः - The preacher should always tell good things to the audience. You should also tell the sweet (pleasant) and beneficial truth, as I utter, As the parents serve their children, so the children also should act vice versa,

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. उपदेशकाने उपदेश ऐकणाऱ्याला असे म्हटले पाहिजे की जसे प्रिय लोकहितकारी वचन मी बोलतो तसे तुम्ही ही बोलावे. माता-पिता जशी आपल्या संतानाचे संगोपन करतात तशी संतानांनीही त्यांची सेवा करावी. ॥ १० ॥