वांछित मन्त्र चुनें
484 बार पढ़ा गया

आस्था॑पयन्त युव॒तिं युवा॑नः शु॒भे निमि॑श्लां वि॒दथे॑षु प॒ज्राम्। अ॒र्को यद्वो॑ मरुतो ह॒विष्मा॒न्गाय॑द्गा॒थं सु॒तसो॑मो दुव॒स्यन् ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

āsthāpayanta yuvatiṁ yuvānaḥ śubhe nimiślāṁ vidatheṣu pajrām | arko yad vo maruto haviṣmān gāyad gāthaṁ sutasomo duvasyan ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

आ। अ॒स्था॒प॒य॒न्त॒। यु॒व॒तिम्। युवा॑नः। शु॒भे। निऽमि॑श्लाम्। वि॒दथे॑षु। प॒ज्राम्। अ॒र्कः। यत्। वः॒। म॒रु॒तः॒। ह॒विष्मा॑न्। गाय॑त्। गा॒थम्। सु॒तऽसो॑मः। दु॒व॒स्यन् ॥ १.१६७.६

484 बार पढ़ा गया
ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:167» मन्त्र:6 | अष्टक:2» अध्याय:4» वर्ग:5» मन्त्र:1 | मण्डल:1» अनुवाक:23» मन्त्र:6


स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - हे (मरुतः) विद्यायुक्त प्राण के समान प्रिय सज्जनो ! (युवानः) यौवनावस्था को प्राप्त आप (शुभे) शुभ, गुण, कर्म और स्वभाव ग्रहण करने के लिये (निमिश्लाम्) निरन्तर पूर्ण विद्या और सुशिक्षायुक्त और (विदथेषु) धर्मयुक्त व्यवहारों में (पज्राम्) जानेवाली (युवतिम्) युवती स्त्री को (आ, अस्थापयन्त) अच्छे प्रकार स्थापित करते और (यत्) जो (वः) तुम्हारा (अर्कः) सत्कार करने योग्य अन्न है उसको अच्छे प्रकार स्थापित करते हो। तथा जो (हविष्मान्) बहुत विद्यावान् (सुतसोमः) जिसने ऐश्वर्य उत्पन्न किया और (गायत्) स्तुति करे वह (गाथम्) प्रशंसनीय उपदेश को (दुवस्यन्) सेवता हुआ निरन्तर आनन्द करे ॥ ६ ॥
भावार्थभाषाः - सब राजपुरुषादिकों को अत्यन्त योग्य है कि अपने कन्या और पुत्रों को दीर्घ ब्रह्मचर्य में संस्थापित कर विद्या और उत्तम शिक्षा उनको ग्रहण करा पूर्ण विद्यावाले परस्पर प्रसन्न पुत्र कन्याओं का स्वयंवर विवाह करावें, जिससे जब तक जीवन रहे, तब तक आनन्दित रहें ॥ ६ ॥

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

युवति का आस्थापन

पदार्थान्वयभाषाः - १. गत मन्त्र में वेदवाणी को (असुर्या) = महान् प्राणशक्ति के सञ्चारक प्रभु की पुत्री कहा था । यह युवति है । गुणों का सम्पर्क करनेवाली व अवगुणों को हम से विपृक्त करनेवाली। इस (युवतिम्) = युवति को (युवानः) = वे उपासक जो सदा दुर्गुणों को दूर करके भद्र को अपने साथ संगत करते हैं, (आस्थापयन्त) = अपने में स्थापित करते हैं। यह युवति हमें (शुभे निमिश्लाम्) = शुभ कर्मों में जोड़नेवाली है तथा (विदथेषु पज्राम्) = ज्ञानयज्ञों में बलवाली है, अर्थात् ज्ञानयज्ञों में प्रेरित करके हमें शक्तिशाली बनानेवाली है । हे (मरुतः) = प्राणसाधक पुरुषो ! (यत्) = जब (वः) = तुममें जो भी व्यक्ति (अर्कः) = वेदवाणी के मन्त्रों द्वारा प्रभु का अर्चन करनेवाला बनता है और (हविष्मान्) = त्यागपूर्वक अदन करनेवाला होता है, वह (सुतसोम:) = अपने में सोम [वीर्य]-शक्ति का उत्पादन करनेवाला होकर (दुवस्यन्) = प्रभु की परिचर्या करता हुआ (गाथं गायत्) = प्रभु की गुण-गाथाओं को गाता है।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - वेदवाणी हमें शुभ में प्रेरित करती है। ज्ञानयज्ञों के द्वारा हमारे बल को बढ़ाती है। प्रभु का उपासक 'हविष्मान् व सुतसोम' होता है। वेदवाणी ही मनुष्य को उपासक बनाती है।

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

हे मरुतो युवानो भवन्तो शुभे निमिश्लां विदथेषु पज्रां युवतिमास्थापयन्त। यद्वोऽर्कोऽन्नं तदास्थापयन्त यो हविष्मान् सुतसोमो गायत् स गायं दुवस्यन् सततमानन्देत् ॥ ६ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (आ) समन्तात् (अस्थापयन्त) (युवतिम्) यौवनाऽवस्थां प्राप्ताम् (युवानः) यौवनावस्थास्थाः (शुभे) शुभगुणकर्मस्वभावग्रहणाय (निमिश्लाम्) नितरां पूर्णविद्यासुशिक्षायुक्ताम् (विदथेषु) धर्म्येषु व्यवहारेषु (पज्राम्) गन्त्रीम् (अर्कः) अर्चनीयमन्नम्। अर्क इत्यन्नना०। निघं० २। ७। (यत्) यः (वः) युष्माकम् (मरुतः) विद्यायुक्ताः प्राणवत् प्रियाः सज्जनाः (हविष्मान्) आदत्तबहुविद्यः (गायत्) स्तुयात्। अत्राडभावः। (गाथम्) प्रशंसनीयमुपदेशम् (सुतसोमः) सुतः सोम ऐश्वर्यं येन (दुवस्यन्) परिचरन् ॥ ६ ॥
भावार्थभाषाः - सर्वेषां राजपुरुषादीनामत्यन्तं योग्यमस्ति स्वकन्याः पुत्राँश्च दीर्घे ब्रह्मचर्ये संस्थाप्य विद्यासुशिक्षे संग्राह्य पूर्णविद्यानां परस्परं प्रसन्नानां स्वयंवरं विवाहं कारयेयुर्यतो यावज्जीवनं तावदानन्दिताः स्युः ॥ ६ ॥

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - When the worshipper, rich in yajnic offerings, having distilled the soma, sings songs of praise zealously in honour of you, then, O Maruts, youthful powers of nature’s brilliance and force, you give him in marriage a young maiden, smart and dynamic, dedicated to yajnas, and a harbinger of happiness and bliss in life.

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The noble parents should arrange ideal education to their children.

अन्वय:

O learned persons ! You communicate with youthful girls who are intelligent and highly educated. They perform righteous deeds, in order to achieve good merits, actions and temperament. You possess good store of food-materials. The highly learned and endowed with much wealth person praises you. He follows your admirable teachings and enjoys bliss constantly.

भावार्थभाषाः - It is the duty of all officers of the State and others, to get their sons and daughters highly educated with the observance of long Brahmacharya (continence) and then to permit them to marry in accordance with their careful choice and mutual pleasure. Thus they may enjoy happiness and bliss throughout their lives.

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - सर्व राजपुरुषांनी आपल्या कन्या व पुत्र यांना दीर्घ ब्रह्मचर्य पालन करण्यास लावावे. त्यांना विद्या व उत्तम शिक्षण द्यावे. पूर्ण विद्यायुक्त झाल्यावर परस्पर प्रसन्न असलेल्यांचा स्वयंवर विवाह करावा व जोपर्यंत जीवन असेल तोपर्यंत आनंदाने राहावे. ॥ ६ ॥