वांछित मन्त्र चुनें

स॒मा॒नमे॒तदु॑द॒कमुच्चैत्यव॒ चाह॑भिः। भूमिं॑ प॒र्जन्या॒ जिन्व॑न्ति॒ दिवं॑ जिन्वन्त्य॒ग्नय॑: ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

samānam etad udakam uc caity ava cāhabhiḥ | bhūmim parjanyā jinvanti divaṁ jinvanty agnayaḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स॒मा॒नम्। ए॒तत्। उ॒द॒कम्। उत्। च॒। एति॑। अव॑। च॒। अह॑ऽभिः। भूमि॑म्। प॒र्जन्याः॑। जिन्व॑न्ति। दिव॑म्। जि॒न्व॒न्ति॒। अ॒ग्नयः॑ ॥ १.१६४.५१

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:164» मन्त्र:51 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:23» मन्त्र:5 | मण्डल:1» अनुवाक:22» मन्त्र:51


673 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर विद्वानों के विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (उदकम्) जल (अहभिः) बहुत दिनों से (उत्, एति) ऊपर को जाता अर्थात् सूर्य के ताप से कण कण हो और पवन के बल से उठकर अन्तरिक्ष में ठहरता (च) और (अव) नीचे को (च) भी आता अर्थात् वर्षा काल पाय भूमि पर वर्षता है उसके (एतत्) यह पूर्वोक्त विद्वानों का ब्रह्मचर्य अग्निहोत्र आदि धर्मादि व्यवहार (समानम्) तुल्य है। इसीसे (पर्जन्याः) मेघ (भूमिम्) भूमि को (जिन्वन्ति) तृप्त करते और (अग्नयः) बिजुली आदि अग्नि (दिवम्) अन्तरिक्ष को (जिन्वन्ति) तृप्त करते अर्थात् वर्षा से भूमि पर उत्पन्न जीव जीते और अग्नि से अन्तरिक्ष, वायु, मेघ आदि शुद्ध होते हैं ॥ ५१ ॥
भावार्थभाषाः - ब्रह्मचर्य आदि अनुष्ठानों में किये हुए हवन आदि से पवन और वर्षा जल की शुद्धि होती है उससे शुद्ध जल वर्षने से भूमि पर उत्पन्न हुए जीव वे तृप्त होते हैं। इससे विद्वानों का पूर्वोक्त ब्रह्मचर्यादि कर्म जल के समान है जैसे ऊपर जाता और नीचे आता वैसे अग्निहोत्रादि से पदार्थ का ऊपर जाना और नीचे आना है ॥ ५१ ॥
673 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

देवों के साथ पगड़ी का विनिमय

पदार्थान्वयभाषाः - १. (समानम्) = जीवन देनेवाला व सदा सम मात्रा में रहनेवाला (एतत् उदकम्) = यह जल सूर्य-किरणों द्वारा ग्रीष्मकाल में (उत् च एति) = वाष्पीभूत होकर ऊपर उठता है (च) = और फिर ऊपर के ठण्डे वायुमण्डल में घनीभूत होकर (अहभिः) = वर्षाकालीन दिनों में (अव एति) = नीचे बरसता है । २. इस वर्षा की घटना को हम इस प्रकार कह सकते हैं कि (पर्जन्या:) = परा तृप्ति को पैदा करनेवाले ये जल (भूमिं जिन्वन्ति) = इस पृथिवी को प्रीणित करते हैं। वर्षा क्या होती है मानो प्राण ही बरसता है। दूसरी ओर (अग्नयः) = अग्नियों में डाले जानेवाले हविर्द्रव्य (दिवम्) = द्युलोक को (जिन्वन्ति) = प्रीणित करते हैं। (हविः) = द्रव्य आदित्यलोक तक पहुँचते हैं। इनसे मिश्रित जल अत्यन्त गुणकारी होता है। यज्ञ करना व वर्षा का होना । यह मनुष्यों व देवों का पगड़ी बदलना
भावार्थभाषाः - भावार्थ- हम यज्ञशील हों। बस हम देवों के मित्र बन जाते हैं, वे देव हमें वर्षा जल से तृप्त कर देते हैं ।
673 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनर्विद्वद्विषयमाह ।

अन्वय:

यदुदकमहभिरुदेति चावैति च तेनैतत्समानम्। अतः पर्जन्या भूमिं जिन्वन्ति। अग्नयो दिवं जिन्वन्ति ॥ ५१ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (समानम्) (एतत्) पूर्वोक्तं विदुषां कर्म (उदकम्) जलम् (उत्) (च) (एति) प्राप्नोति (अव) (च) (अहभिः) दिनैः। अत्र छान्दसो वर्णलोपो वेति रलोपः। (भूमिम्) (पर्जन्याः) मेघाः (जिन्वन्ति) प्रीणन्ति (दिवम्) अन्तरिक्षम् (जिन्वन्ति) तर्पयन्ति (अग्नयः) विद्युतः ॥ ५१ ॥
भावार्थभाषाः - ब्रह्मचर्याद्यनुष्ठानेषु कृतेन हवनादिना वायुवृष्ट्युदकशुद्धिर्जायते ततः शुद्धोदकवर्षणेन भूमिजास्तृप्यन्ति। तत एतद्विदुषां पूर्वोक्तं कर्मोदकवदस्ति ॥ ५१ ॥
673 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Same is this water which goes up to the skies and comes down to the earth by days and nights. The clouds refresh and replenish the fertility of the earth, while the fires of yajna, electrical energies of the winds and sunrays serve the heavens with fragrance of the earth.
673 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

The duties and attributes of the learned.

अन्वय:

Through the Homa (Yajna), water goes up in the form of steam, and downwards it is transformed in the rains after days. The act of the learned persons is just like this purified rain water. The clouds give joy to the earth (through the rains) and lightnings and electricity make the sky source of delight for all the beings.

भावार्थभाषाः - When Homa (sacrifice ) is performed by the Brahmacharis and others, the air, rain and water are all purified. With this all the beings are gratified because of the raining of pure water. Therefore the acts of the enlightened persons are like this water.
673 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - ब्रह्मचर्य इत्यादी अनुष्ठानात केलेले हवन इत्यादीमुळे वायू वृष्टिजलाची शुद्धी होते. शुद्ध जलाचा वर्षाव झाल्याने भूमीवर उत्पन्न झालेले जीव तृप्त होतात. त्यामुळे विद्वानांचे पूर्वोक्त ब्रह्मचर्य इत्यादी कर्म जलाप्रमाणे असते. जसे जल वर व खाली जाते तसे अग्निहोत्र इत्यादींनी पदार्थ वर जातात व खाली येतात. ॥ ५१ ॥