वांछित मन्त्र चुनें

स॒प्तार्ध॑ग॒र्भा भुव॑नस्य॒ रेतो॒ विष्णो॑स्तिष्ठन्ति प्र॒दिशा॒ विध॑र्मणि। ते धी॒तिभि॒र्मन॑सा॒ ते वि॑प॒श्चित॑: परि॒भुव॒: परि॑ भवन्ति वि॒श्वत॑: ॥

अंग्रेज़ी लिप्यंतरण

saptārdhagarbhā bhuvanasya reto viṣṇos tiṣṭhanti pradiśā vidharmaṇi | te dhītibhir manasā te vipaścitaḥ paribhuvaḥ pari bhavanti viśvataḥ ||

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

स॒प्त। अ॒र्ध॒ऽग॒र्भाः। भुव॑नस्य। रेतः॑। विष्णोः॑। ति॒ष्ठ॒न्ति॒। प्र॒ऽदिशा॑। विऽध॑र्मणि। ते। धी॒तिऽभिः॑। मन॑सा। ते। वि॒पः॒ऽचितः॑। प॒रि॒ऽभुवः॑। परि॑। भ॒व॒न्ति॒। वि॒श्वतः॑ ॥ १.१६४.३६

ऋग्वेद » मण्डल:1» सूक्त:164» मन्त्र:36 | अष्टक:2» अध्याय:3» वर्ग:21» मन्त्र:1 | मण्डल:1» अनुवाक:22» मन्त्र:36


724 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

फिर उसी विषय को अगले मन्त्र में कहा है ।

पदार्थान्वयभाषाः - जो (सप्त) सात (अर्द्धगर्भाः) आधे गर्भरूप अर्थात् पञ्चीकरण को प्राप्त महत्तत्त्व, अहङ्कार, पृथिवी, अप्, तेज, वायु, आकाश के सूक्ष्म अवयवरूप शरीरधारी (भुवनस्य) संसार के (रेतः) बीज को उत्पन्न कर (विष्णोः) व्यापक परमात्मा की (प्रदिशा) आज्ञा से अर्थात् उसकी आज्ञारूप वेदोक्त व्यवस्था से (विधर्मणि) चेतन से विरुद्ध धर्मवाले आकाश में (तिष्ठन्ति) स्थित होते हैं (ते) वे (धीतिभिः) कर्म और (ते) वे (मनसा) विचार के साथ (परिभुवः) सब ओर से विद्या में कुशल (विपश्चितः) विद्वान् जन (विश्वतः) सब ओर से (परि, भवन्ति) तिरस्कृत करते अर्थात् उनके यथार्थ भाव के जानने को विद्वान् जन भी कष्ट पाते हैं ॥ ३६ ॥
भावार्थभाषाः - जो महत्तत्त्व, अहङ्कार, पञ्चसूक्ष्मभूत सात पदार्थ हैं वे पञ्चीकरण को प्राप्त हुए सब स्थूल जगत् के कारण हैं। चेतन से विरुद्ध धर्म्मवाले जड़रूप अन्तरिक्ष में सब वसते हैं। जो यथावत् सृष्टिक्रम को जानते हैं वे विद्वान् जन सब ओर से सत्कार को प्राप्त होते हैं और जो इसको नहीं जानते वे सब ओर से तिरस्कार को प्राप्त होते हैं ॥ ३६ ॥
724 बार पढ़ा गया

हरिशरण सिद्धान्तालंकार

सात अर्धगर्भ और उनका अधिष्ठाता विष्णु

पदार्थान्वयभाषाः - १. (सप्तार्धगर्भा) = महत्तत्व, अहंकार और पञ्च तन्मात्राएँ — ये सात ही (भुवनस्य) = सारे ब्रह्माण्ड की (रेतः) = शक्तियाँ हैं व [रीङ् गतौ] उत्पत्ति के स्थान हैं । २. ये सात नाना प्रकार से संसार का (विधर्मणि) = धारण करने में तिष्ठन्ति लगे हैं, परन्तु (विष्णोः प्रदिशा) = उस परमेश्वर के शासन से ही ये सब कार्य चल रहे हैं। ३. जो (विपश्चित:) = विशेषरूप से देखकर चिन्तन करनेवाले होते हैं (ते) = वे (धीतिभिः) = ध्यानों के द्वारा और (ते) = वे (मनसा) = मनन के द्वारा (परिभुवः) = पदार्थों का चारों ओर से [परि] विचार करनेवाले [भुव्-अवकल्कन, चिन्तन], सब दृष्टियों से सोचनेवाले (विश्वतः) = सब ओर से परि भवन्ति इन्द्रियों का परिभव करते हैं। जिधर जिधर से भी मन बाहर जाने का यत्न करता है, उधर-उधर से ही उसे अपने वश में करके अन्दर स्थिर करते हैं ।
भावार्थभाषाः - भावार्थ - केवल सप्त- अर्ध गर्भों की शक्ति को देखनेवाले, परमेश्वर को भूलकर, भोगवाद में फँस जाते हैं। ज्ञान के अधिष्ठाता विष्णु के देखने पर इन्द्रिय संयम द्वारा भोगवाद से ऊपर उठकर मोक्ष की ओर चलते हैं।
724 बार पढ़ा गया

स्वामी दयानन्द सरस्वती

पुनस्तमेव विषयमाह ।

अन्वय:

ये सप्तार्द्धगर्भा भुवनस्य रेतो निर्माय विष्णोः प्रदिशा विधर्मणि तिष्ठन्ति। ते धीतिभिस्ते मनसा च परिभुवो विपश्चितो विश्वतः परिभवन्ति ॥ ३६ ॥

पदार्थान्वयभाषाः - (सप्त) (अर्द्धगर्भाः) अपूर्णगर्भा महत्तत्त्वाहङ्कारपञ्चभूतसूक्ष्मावयवाः (भुवनस्य) संसारस्य (रेतः) वीर्यम् (विष्णोः) व्यापकस्य परमेश्वरस्य (तिष्ठन्ति) (प्रदिशा) आज्ञया (विधर्मणि) विरुद्धधर्मण्याकाशे (ते) (धीतिभिः) कर्मभिः (मनसा) (ते) (विपश्चितः) विदुषः (परिभुवः) परितस्सर्वतो विद्यासु भवन्ति (परि) (भवन्ति) (विश्वतः) सर्वतः ॥ ३६ ॥
भावार्थभाषाः - यानि महत्तत्त्वाऽहङ्कारौ पञ्चसूक्ष्माणि भूतानि च सप्त सन्ति तानि पञ्चीकृतानि सर्वस्य स्थूलस्य जगतः कारणानि सन्ति चेतनविरुद्धधर्मे जडेऽन्तरिक्षे सर्वाणि वसन्ति। ये यथावत्सृष्टिक्रमं जानन्ति ते विद्वांसः सर्वतः पूज्यन्ते ये चैतं न जानन्ति ते सर्वतस्तिरस्कृता भवन्ति ॥ ३६ ॥
724 बार पढ़ा गया

डॉ. तुलसी राम

पदार्थान्वयभाषाः - Seven evolutes of Prakrti, i.e., five subtle elements, mind and senses (which evolve from Ahankara), and the Mahat-tattva, represent half of the divine process of creation (the other half being the creative seed or thought-sankalpa of Parameshthi Prajapati); they are half the womb of the universe the other half is the divine will. By the will of Vishnu they abide in Akasha, eternal space-and-time continuum with their distinct properties and power and comprehend and rule the entire worlds in existence.
724 बार पढ़ा गया

आचार्य धर्मदेव विद्या मार्तण्ड

To know the structure and order of creation is essential for an enlightened man.

अन्वय:

The Mahat tatva (the great principle) Ahankara (Ego) and five Bhootas (elements) in subtle form constitute a set of seven materials. These are of imperfect womb-so to speak for the cause, because they are not quite distinct or perceptible sustaining the fecundating element of the world. In fact, they remain in the inanimate sky and abide by the directions of the Omniscient God. By their actions and by their power, the learned wise persons move around the world in order to make attempts to understand the real nature of objects.

भावार्थभाषाः - The Mahat tatva, Ahankara and five subtle elements are the cause of all the gross universe. They remain in inanimate space. Those learned persons who know the order and composition of the creation are honored everywhere and those who do not know it, are dishonored.
724 बार पढ़ा गया

माता सविता जोशी

(यह अनुवाद स्वामी दयानन्द सरस्वती जी के आधार पर किया गया है।)
भावार्थभाषाः - जे महत्तत्त्व, अहंकार, पंचसूक्ष्मभूत सात पदार्थ आहेत. त्यांचे पंचीकरण होऊन ते सर्व स्थूल जगाचे कारण आहेत. चेतनविरुद्ध धर्माच्या जडरूपी अंतरिक्षात त्यांचा वास असतो. जे या यथायोग्य सृष्टिक्रमाला जाणतात त्या विद्वान लोकांचा सर्वत्र सत्कार होतो व जे त्याला जाणत नाहीत ते सर्वत्र तिरस्कृत होतात. ॥ ३६ ॥