Go To Mantra
Viewed 857 times

वै॒श्वा॒न॒राय॑ पृथु॒पाज॑से॒ विपो॒ रत्ना॑ विधन्त ध॒रुणे॑षु॒ गात॑वे। अ॒ग्निर्हि दे॒वाँ अ॒मृतो॑ दुव॒स्यत्यथा॒ धर्मा॑णि स॒नता॒ न दू॑दुषत्॥

English Transliteration

vaiśvānarāya pṛthupājase vipo ratnā vidhanta dharuṇeṣu gātave | agnir hi devām̐ amṛto duvasyaty athā dharmāṇi sanatā na dūduṣat ||

Mantra Audio
Pad Path

वै॒श्वा॒न॒राय॑। पृ॒थु॒ऽपाज॑से। विपः॑। रत्ना॑। वि॒ध॒न्त॒। ध॒रुणे॑षु। गात॑वे। अ॒ग्निः। हि। दे॒वान्। अ॒मृतः॑। दु॒व॒स्यति॑। अथ॑। धर्मा॑णि। स॒नता॑। न। दू॒दु॒ष॒त्॥

Rigveda » Mandal:3» Sukta:3» Mantra:1 | Ashtak:2» Adhyay:8» Varga:20» Mantra:1 | Mandal:3» Anuvak:1» Mantra:1


SWAMI DAYANAND SARSWATI

अब ग्यारह ऋचावाले तीसरे सूक्त का प्रारम्भ है। इसके प्रथम मन्त्र में विद्वानों का विषय वर्णन करते हैं।

Word-Meaning: - जैसे (अमृतः) मरणधर्मरहित (अग्निः) अग्नि के समान विद्वान् (हि) ही (देवान्) दिव्य गुणोंवाले पृथिव्यादिकों की (दुवस्यति) सेवा करता (अथ) अनन्तर इसके (न) नहीं (दूदुषत्) दूषित काम कराता वैसे (विपः) मेधावी जन (वैश्वानराय) समस्त मनुष्यों में प्रकाशमान (पृथुपाजसे) महाबली (गातवे) और स्तुति करनेवाले के लिये (सनता) सनातन (रत्ना) रमणीय रत्नों (धर्माणि) और धर्मों को तथा (धरुणेषु) आधारों में रत्नरूपी रमणीय धनों को (विधन्त) सेवन करते हैं ॥१॥
Connotation: - इस मन्त्र में वाचकलुप्तोपमालङ्कार है। जैसे अग्नि अपने सनातन गुण, कर्म, स्वभावों को सेवता है, कभी दोषी नहीं होता, वैसे विद्वान् जन जिज्ञासुओं के हित के लिये विद्या देके अपने-अपने स्वभावों को भूषित करते हैं, कभी धर्माचरण से दूषित नहीं होते हैं ॥१॥

HARISHARAN SIDDHANTALANKAR

प्रभुस्तवन तथा देवसंग

Word-Meaning: - [१] (विप:) = मेधावी पुरुष (वैश्वानराय) = सब मनुष्यों का हित करनेवाले (पृथुपाजसे) = अनन्त शक्तिवाले प्रभु के लिये (रत्ना) = रमणीय स्तोत्रों को (विधन्त) = करते हैं, (धरुणेषु गातवे) = ताकि वे धारणात्मक कर्मों में चल सकें [गाङ् गतौ]। प्रभु के स्तोत्र इन स्तोताओं के सामने गन्तव्य मार्ग को उपस्थित करते हैं। स्तुति से उनके सामने एक लक्ष्य-दृष्टि उत्पन्न हो जाती है कि हमें इस प्रकार का बनना है। इस प्रकार स्तोता सदा धारणात्मक कर्मों को ही करनेवाले होते हैं। [२] इस प्रकार यह स्तोता (अग्निः) = प्रगतिशील होता हुआ हि निश्चय से (अमृतः) = विषयों के पीछे न मरता हुआ और अतएव नीरोग होता हुआ (देवान् दुवस्यति) = देवों की परिचर्या करता है। यह सज्जनों का संग उसके जीवन को उत्कृष्ट बनाता है। (अथा) = अब यह अग्नि (सनता धर्माणि) = सनातन धर्मों को न दूदुषत् दूषित नहीं करता। अहिंसा सत्य आदि सार्वकालिक धर्मों का यह सदा पालन करता है।
Connotation: - भावार्थ - प्रभुस्तवन से स्तोता में सदा धारणात्मक कार्यों को करने की रुचि उत्पन्न होती है तथा विद्वानों का संग करता हुआ यह नित्य धर्मों का पालन करता है।

SWAMI DAYANAND SARSWATI

अथ विद्वद्विषयमाह।

Anvay:

यथाऽमृतोऽग्निर्हि देवान् पृथिव्यादीन् दुवस्यत्यथ न दूदुषत्तथा विपो वैश्वानराय पृथुपाजसे गातवे सनता रत्ना धर्माणि च धरुणेषु रत्ना विधन्त ॥१॥

Word-Meaning: - (वैश्वानराय) विश्वेषु नरेषु राजमानाय (पृथुपाजसे) महाबलाय (विपः) मेधाविनः (रत्ना) रत्नानि रमणीयानि धनानि (विधन्त) सेवन्ते (धरुणेषु) आधारेषु (गातवे) स्तावकाय (अग्निः) पावक इव (हि) खलु (देवान्) दिव्यान् गुणान् (अमृतः) मरणधर्मरहितः (दुवस्यति) परिचरति (अथ) आनन्तर्ये। अत्र निपातस्य चेति दीर्घः। (धर्माणि) (सनता) सनतानि सनातनानि (न) निषेधे (दूदुषत्) दूषयति ॥१॥
Connotation: - अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा पावकः स्वकीयान् सनातनान् गुणकर्मस्वभावान् सेवते कदाचिन्न दुष्यति तथैव विद्वांसो जिज्ञासुहिताय विद्या दत्वा स्वस्वभावान् भूषयन्ति न कदाचिदधर्माचरणेन दुष्यन्ति ॥१॥

DR. TULSI RAM

Word-Meaning: - To move forward on heavenly paths of progress on firm ground, the wise offer the best of jewels as offering in the service of Vaishvanara Agni, brilliant light and blazing fire pioneer of the world and leader of the most potent order. It is Agni alone, constant and immortal power, which honours and inspires the excellencies of nature and humanity so that the eternal order and laws of existence may not be vitiated.

ACHARYA DHARMA DEVA VIDYA MARTANDA

The attributes and duties of the enlightened persons.

Anvay:

An immortal (by the nature of the soul) learned leader certainly takes optimum use of the divine objects like the earth etc. i.e., he utilizes them properly for the benefit of all, and never abuses them. In the same manner, exceptionally bright persons distribute gems in the form of knowledge, wisdom etc. for the benefit of the persons who shine among average men (on account of their virtues). The one is endowed with great strength, who is devoted to God and sings His glory on earth. Such men give instructions to the people regarding the eternal Dharma or duties.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - The fire observes its eternal laws and functions and never violates them. In the same manner, learned persons impart knowledge for the benefit of the seekers after truth. Thus they adorn their good nature. They never humiliate themselves by resorting to unrighteous conduct.

MATA SAVITA JOSHI

या सूक्तात अग्नी व विद्वानांच्या गुणांचे वर्णन असल्यामुळे या सूक्ताच्या अर्थाची मागच्या सूक्ताच्या अर्थाबरोबर संगती जाणावी.

Word-Meaning: - N/A
Connotation: - या मंत्रात वाचकलुप्तोपमालंकार आहे. जसा अग्नी आपल्या सनातन गुणकर्म स्वभावाचे ग्रहण करतो, कधी दोषी नसतो तसे विद्वान जिज्ञासूंच्या हितासाठी विद्या शिकवितात व आपापल्या स्वभावाला भूषणावह ठरतात. कधी अधर्माचरण करीत नाहीत. ॥ १ ॥