इ॒दं पि॒तृभ्यो॒नमो॑ अस्त्व॒द्य ये पूर्वा॑सो॒ ये अप॑रास ई॒युः। ये पार्थि॑वे॒ रज॒स्यानिष॑क्ता॒ ये वा॑ नू॒नं सु॑वृ॒जना॑सु दि॒क्षु ॥
पद पाठ
इदम् । पितृऽभ्य: । नम: । अस्तु । अद्य । ये । पूर्वास: । ये । अपरास: । ईयु: । ये । पार्थिवे । रजसि । आ । निऽसक्ता: । ये । वा । नूनम् । सुऽवृजनासु । दिक्षु ॥१.४६॥
अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:46
58 बार पढ़ा गया
पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी
पितरों के सत्कार का उपदेश।
पदार्थान्वयभाषाः - (इदम्) यह (नमः) अन्न (पितृभ्यः) उन पितरों [पालन करनेवाले वीरों] के लिये (अद्य) आज (अस्तु) होवे, (ये) जो (पूर्वासः) पहिले [विद्वान्] होकर और (ये) जो (अपरासः) अर्वाचीन [नवीनविद्वान्] होकर (ईयुः) चले हैं। (ये) जो (पार्थिवे) भूमि विद्या [राजनीति आदि]सम्बन्धी (रजसि) समाज में (आ) आकर (निषत्ताः) बैठे हैं, (वा) और (ये) जो (नूनम्)निश्चय करके (सुवृजनासु) बड़े बल [गढ़ सेना आदि] वाली (दिक्षु) दिशाओं में हैं॥४६॥
भावार्थभाषाः - राजा उन वृद्ध और युवाविद्वानों का यथोचित आदर करे, जो नीतिकुशल होकर भूमिसम्बन्धी अनेक विद्याओं काप्रचार करके राज्य की उन्नति करें ॥४६॥
टिप्पणी: ४६−(इदम्) (पितृभ्यः) पालकेभ्योविद्वद्भ्यः (नमः) अन्नम् (अस्तु) (अद्य) इदानीम् (पूर्वासः) पूर्वे विद्वांसःसन्तः (ये) (अपरासः) अपरे। अर्वाचीनाः। नूतना विद्वांसः (ईयुः) जग्मुः। गताः (ये) (पार्थिवे) भूमिविद्यासम्बन्धिनि। राजनीतिसम्बन्धिनि (रजसि) लोके। समाजे (आ) आगत्य (निषत्ताः) निषण्णाः। उपविष्टाः (ये) (वा) चार्थे (नूनम्) निश्चयेन (सुवृजनासु) वृजनं बलनाम-निघ० २।९। शोभनं वृजनं बलं दुर्गसेनादिकं यासांतादृशीषु (दिक्षु) प्राच्यादिषु ॥
