वांछित मन्त्र चुनें

किंभ्राता॑स॒द्यद॑ना॒थं भवा॑ति॒ किमु॒ स्वसा॒ यन्निरृ॑तिर्नि॒गच्छा॑त्। काम॑मूताब॒ह्वे॒तद्र॑पामि त॒न्वा॑ मे त॒न्वं सं पि॑पृग्धि ॥

मन्त्र उच्चारण
पद पाठ

किम् । भ्राता । असत् । यत् । अनाथम् । भवाति । किम् । ऊं इति । स्वसा । यत् । नि:ऽऋति: । निऽगच्छात् । कामऽमूता । बहू । एतत् । रपामि । तन्वा । मे । तन्वम् । सम् । पिपृग्धि ॥१.१२॥

अथर्ववेद » काण्ड:18» सूक्त:1» पर्यायः:0» मन्त्र:12


88 बार पढ़ा गया

पण्डित क्षेमकरणदास त्रिवेदी

भाई-बहिन के परस्पर विवाह के निषेध का उपदेश।

पदार्थान्वयभाषाः - (भ्राता) भाई (किम्)क्या (असत्) होवे, (यत्) जब [बहिन को] (अनाथम्) बिन सहारा (भवाति) होवे, (उ) और (स्वसा) बहिन (किम्) क्या है (यत्) जब [भाई पर] (निर्ऋतिः) महाविपत्ति (निगच्छात्) आपड़े। (काममूता) काम से बँधी हुई मैं (बहु) बहुत कुछ (एतत्) यह (रपामि) कहती हूँ, (तन्वा) [अपने] शरीर से (मे) मेरे (तन्वम्) शरीर को (संपिपृग्धि) मिलकर छू ॥१२॥
भावार्थभाषाः - स्त्री का वचन है। वहभाई नहीं है जो बहिन की विपत्ति में सहाय न करे और न वह बहिन है जो भाई के कष्टको न मिटावे। मैं काम से पीड़ित होकर तेरे साथ विवाह के लिये कहती हूँ॥१२॥
टिप्पणी: १२−(किम्) किमर्थम्। निष्फलम् (भ्राता) सहोदरः (असत्) भवेत् (यत्) यदि (अनाथम्) अनाथत्वम्। अनाश्रयत्वम् (भवाति) भवेत्, भगिन्याम् (किम्) निष्फलम् (उ)समुच्चये (स्वसा) भगिनी (यत्) यदि (निर्ऋतिः) कृच्छ्रापत्तिः (निगच्छात्)निपतेत् भ्रातरि (काममूता) मूङ् बन्धने-क्त। कामेन बद्धा पीडिता (बहु)नानाप्रकारेण (एतत्) इदं वचनम् (रपामि) कथयामि (तन्वा) स्वशरीरेण (मे) मम (सम्)संगत्य (पिपृग्धि) पृची सम्पर्के। छान्दसःश्लुः, अभ्यासस्य इत्वम्। संपर्चय ॥